Tiền tố tiếng Esperanto: đủ 10 tiền tố chính thức

Tiếng Esperanto có 10 tiền tố chính thức: bo-, ĉef-, dis-, ek-, eks-, ge-, mal-, mis-, pra- và re-. Chín tiền tố đến từ Fundamento de Esperanto (1905); mis- trở thành chính thức năm 1929. Tiền tố thêm một ý nghĩa cố định và không bao giờ đổi loại từ: fermi “đóng” → malfermi “mở”.

Tiền tố là một phần của cấu tạo từ trong tiếng Esperanto. Phần còn lại, 31 hậu tố, đứng sau gốc từ.

#10 tiền tố chính thức

Các nguồn đếm hơi khác nhau. PMEG và lernu liệt kê mười tiền tố trên. Wikipedia tiếng Anh liệt kê fi- thay cho ĉef-, còn bản tổng quan về phụ tố của nhóm biên tập ReVo lên đến 12 khi thêm cả fi- lẫn giới từ trans-. PMEG coi fi là thán từ chính thức, cũng được dùng như tiền tố (fihomo “kẻ đê tiện”), còn trans- là giới từ. Trang này theo PMEG: mười.

maltiền tốnghĩa trái ngược

bongốc từtốt

ađuôi từtính từ

malbonaxấu

ektiền tốbắt đầu, hành động đột ngột

dormgốc từngủ

iđuôi từđộng từ nguyên mẫu

ekdormingủ thiếp đi

botiền tốquan hệ thông gia (bố vợ, con dâu…)

patrgốc từcha

inhậu tốgiống cái, nữ

ođuôi từdanh từ

bopatrinomẹ vợ/mẹ chồng

Chọn một gốc từ, rồi thêm tiền tố, hậu tố và đuôi từ: từ và nghĩa của nó sẽ thay đổi theo từng bước.

malnghĩa trái ngượcbontốtatính từ

= malbonaxấu

Ví dụ malbona ekdormi bopatrino

tiền tố

không cómal- nghĩa trái ngượcre- lạiek- bắt đầudis- tản rage- cả hai giớiĉef- chínhmis- saipra- nguyên thủyeks- cựubo- quan hệ thông gia

gốc từ

bon- tốtferm- đóngleg- đọcdorm- ngủpatr- cha

hậu tố (tối đa 2)

-ul- người-in- giống cái-ej- nơi chốn-et- nhỏ-eg- to lớn-ig- làm cho-iĝ- trở nên-ad- hành động kéo dài-ebl- có thể làm được-ec- tính chất

đuôi từ

-o danh từ-a tính từ-e trạng từ-i động từ nguyên mẫu-as thì hiện tại-is thì quá khứ-os thì tương lai-us thức điều kiện-u thức mệnh lệnh – mong muốn-oj danh từ · số nhiều-on danh từ · đối cách-ojn danh từ · số nhiều · đối cách

#Mal-: nghĩa trái ngược

Mal- tạo ra nghĩa trái ngược hoàn toàn của một từ (PMEG). Một gốc từ cộng mal- bao quát cả hai đầu của một thang nghĩa, nên bạn chỉ cần học một gốc thay vì hai. Nó dùng được với mọi loại từ:

Đứng riêng, mal- cũng là một gốc từ: malo “điều trái ngược”, male “ngược lại”.

#Mal- và ne-

Ne chỉ có nghĩa là “không”; mal- có nghĩa là trái ngược. Malagrabla là “khó chịu”, còn neagrabla là “không dễ chịu” – không dễ chịu mà cũng chưa hẳn khó chịu. PMEG nêu cặp mallaŭdi “chỉ trích” và ne laŭdi “không khen”.

#Những chỗ mal- không dùng được

Mal- chỉ dùng khi có một nghĩa trái ngược thật sự. Nhiều cặp từ dùng hai gốc riêng: tago – nokto “ngày – đêm”, komenci – fini “bắt đầu – kết thúc”, nigra – blanka “đen – trắng” (PMEG). Một số người dùng gốc riêng như kurta thay cho mallonga “ngắn”, nhưng cách này vẫn ít phổ biến hơn nhiều so với dạng mal-. Một từ điển tốt sẽ cho biết cặp nào tồn tại.

#Ghi chú về các tiền tố còn lại

• ek- đi với động từ và có hai nghĩa: sự bắt đầu của hành động (ekdormi “ngủ thiếp đi”) và hành động bất chợt, ngắn (ekkrii “kêu lên”). Đứng riêng: eki “bắt đầu”.
• re- nghĩa là “lại” (relegi “đọc lại”) hoặc “trở về” (reveni “quay về”). Đứng riêng: ree “lần nữa”.
• ge- thường ở số nhiều: gepatroj “cha mẹ”, geedzoj “vợ chồng”. Dạng số ít gepatro “bậc cha mẹ” là cách dùng mới hơn, còn mang tính thử nghiệm (PMEG). Khác tiếng Việt, số nhiều trong tiếng Esperanto phải có đuôi -j.
• bo- không bao giờ đứng một mình: bopatrino “mẹ vợ/mẹ chồng”, bofilo “con rể”.
• pra- lùi về thời gian: praavo “cụ ông”, prapraavo “kỵ ông”, praulo “tổ tiên”.
• eks- chỉ vai trò trước đây: eksedzino “vợ cũ”. Đứng riêng: eksa “cũ”, eksiĝi “từ chức”.
• mis- thêm ý sai lầm mà không đảo nghĩa: misdirekti “chỉ sai hướng”. So sánh mal-, tiền tố đảo hẳn nghĩa.
• ĉef- cũng là một gốc từ thông thường: ĉefo “sếp”, ĉefa “chính”.
• dis- làm mọi thứ tản ra: disiĝi “chia tay, tản ra”.

#Giới từ và các từ khác dùng như tiền tố

Nhiều từ chính thức hoạt động như tiền tố mà không được tính là tiền tố. Giới từ là nhóm lớn nhất: alveni “đến nơi”, eliri “đi ra”, kunlabori “hợp tác”, senhejma “vô gia cư”. Ngoài ra còn có ne- (nekredebla “không thể tin được”), for- (foriri “đi khỏi”), mem- (memstara “độc lập”) và gốc từ vic- (vicprezidanto “phó chủ tịch”).

#Các tiền tố không chính thức

Những tiền tố này không phải phụ tố chính thức. Chúng không đến từ Fundamento cũng không từ quyết định nào của Viện Hàn lâm, nên bạn vẫn nói giỏi tiếng Esperanto mà không cần chúng. Các từ tạo bằng chúng vẫn phổ biến trong khoa học, kỹ thuật và đời sống, và nhiều từ có trong các từ điển như ReVo và PIV. PMEG mô tả 29 tiền tố trong số đó và trình bày riêng 24 tiền tố đơn vị SI.

Phần lớn là tiền tố quốc tế. Dùng chúng trong những từ đã có ở các ngôn ngữ khác, như ultrasono “siêu âm”, là ổn. PMEG khuyên không tự đặt từ mới bằng chúng khi một thành tố Esperanto làm được việc đó: kontraŭ-, super-, sub-, antaŭ- hoặc ĉef-. PMEG cũng lưu ý sáu tiền tố không có trong từ điển PIV: afro-, aŭdio-, aŭto-, eŭro-, stif-, video-.

#Tiền tố đơn vị SI

PMEG liệt kê 24 tiền tố cho đơn vị đo lường. Chúng theo hệ SI quốc tế và chỉ đứng trước tên đơn vị: kilo- + metro → kilometro “ki-lô-mét”. Một số từ tạo ra đã là gốc từ chính thức, và PMEG khuyên không tạo từ riêng của Esperanto bằng các tiền tố này.

Các ví dụ là sự kết hợp thông thường của tiền tố với tên đơn vị. PMEG nêu kilo-, hekto-, deci-, centi- và mili- là năm tiền tố thường gặp nhất. Bốn tiền tố mới nhất (kveta-, rona-, ronto-, kvekto-, được thêm vào SI năm 2022) hầu như chưa được dùng.

Cần cẩn thận với hai cặp dễ lẫn. Eksa- (10¹⁸) không phải eks- “cũ”, và mikro- cũng là tiền tố chung chỉ “rất nhỏ” trong danh sách ở trên.

#Ví dụ trong câu

• La butiko malfermiĝas je la naŭa. – “Cửa hàng mở cửa lúc chín giờ.”
• Bonvolu ne miskompreni min. – “Xin đừng hiểu lầm tôi.”
• Miaj gepatroj loĝas en Varsovio. – “Bố mẹ tôi sống ở Warszawa.”
• Post la koncerto la homoj disiris. – “Sau buổi hòa nhạc, mọi người tản đi.”
• Subite la bebo ekploris. – “Đột nhiên em bé bật khóc.”
• Mi relegis la leteron antaŭ ol respondi. – “Tôi đọc lại lá thư trước khi trả lời.”
• Mia bopatrino kuiras tre bone. – “Mẹ vợ tôi nấu ăn rất ngon.”
• Ŝi estas la ĉefkuiristo de la restoracio. – “Cô ấy là bếp trưởng của nhà hàng.”
• Niaj prapatroj vivis tute alie. – “Tổ tiên chúng ta sống hoàn toàn khác.”

#Câu hỏi thường gặp

#Tiếng Esperanto có bao nhiêu tiền tố?

Mười tiền tố chính thức: bo-, ĉef-, dis-, ek-, eks-, ge-, mal-, mis-, pra-, re-. Một số nguồn liệt kê fi- thay cho ĉef-, và nhiều giới từ cũng hoạt động như tiền tố. PMEG còn mô tả 29 tiền tố không chính thức và 24 tiền tố đơn vị SI.

#Mal- có nghĩa gì trong tiếng Esperanto?

Mal- biến một từ thành từ trái nghĩa hoàn toàn của nó: bona “tốt” → malbona “xấu”, fermi “đóng” → malfermi “mở”.

#Mal- và ne- khác nhau thế nào?

Ne chỉ phủ định: neagrabla là “không dễ chịu”. Mal- nêu nghĩa trái ngược: malagrabla là “khó chịu”.

#Tiền tố có thể dùng như một từ riêng không?

Có. Phần lớn tiền tố nhận đuôi như mọi gốc từ: eksa “cũ”, ree “lần nữa”, malo “điều trái ngược”, eki “bắt đầu”.

#Tiền tố nào được thêm sau năm 1905?

Chỉ có mis-, trở thành chính thức năm 1929. Tất cả các tiền tố còn lại đều đến từ Fundamento.

#Kilo-, mega- và mili- có phải tiền tố chính thức của tiếng Esperanto không?

Không, nhưng đó là cách được chấp nhận để gọi bội số của đơn vị. Chúng chỉ đứng trước tên đơn vị (kilometro “ki-lô-mét”, megavato “megawatt”, milimetro “mi-li-mét”), theo hệ SI quốc tế.

#Tiền tố không chính thức nào dùng nhiều nhất?

Trong nhóm tiền tố chung, PMEG nhận xét tele- (televidi “xem truyền hình”) rất cần thiết. Eko-, bio-, retro- và mini- cũng phổ biến. Với đơn vị đo, thường gặp nhất là kilo-, hekto-, deci-, centi- và mili-.

#Nguồn

• PMEG – Prefixes (list of ten)
• PMEG – MAL
• PMEG – MIS (official since 1929)
• PMEG – Afiksecaj elementoj (words used like affixes)
• PMEG – Unofficial affixes
• PMEG – Unofficial prefixes (list of 29)
• PMEG – International affixes (SI unit prefixes)
• PMEG – Other affix-like words (fi)
• ReVo team – Official and unofficial affixes
• ReVo – kilo-
• Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro, explanations (MIS 1929)
• Universala Vortaro (Fundamento)
• lernu – Prefiksoj
• Wikipedia – Esperanto vocabulary