Esperantopedia

Tài khoản của bạnBạn bèTin nhắnCài đặtBảng quản trị

Ngữ pháp

16 quy tắc ngữ pháp tiếng Esperanto, giải thích dễ hiểu

Phần cốt lõi chính thức của ngữ pháp Esperanto: ngắn gọn, viết từ thập niên 1880 và đến nay vẫn còn hiệu lực.

Cập nhật: Đọc trong 8 phút

16 quy tắc là phần ngữ pháp của Fundamento de Esperanto, cuốn sách năm 1905 xác lập nền tảng của ngôn ngữ này. L. L. Zamenhof công bố chúng lần đầu trong Unua Libro, xuất bản bằng tiếng Nga tại Warszawa ngày 26 tháng 7 năm 1887. Toàn bộ quy tắc bao gồm các đuôi từ, các thì, đại từ, trọng âm và một vài nguyên tắc chung.

Các quy tắc này có tính ràng buộc nhưng chưa đầy đủ. Tuyên ngôn Boulogne (1905) quy định Fundamento là bất khả xâm phạm: không ai được thay đổi nó, dù vẫn có thể bổ sung từ mới và các quyết định chính thức.

Văn bản chính thức có bằng tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Nga và tiếng Ba Lan. Cũng có bản dịch sang Esperanto, nhưng chúng không thuộc Fundamento.

Trước các quy tắc: bảng chữ cái

Ngữ pháp mở đầu bằng bảng chữ cái 28 chữ, mỗi chữ một âm, trong đó có ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ và ŭ. Tiếp theo là hai ghi chú: ŭ chỉ dùng sau nguyên âm, và nhà in không có chữ có dấu có thể viết ch, gh, hh, jh, sh, u thay thế. Hướng dẫn đầy đủ: bảng chữ cái Esperanto.

Các loại từ (quy tắc 1–8)

Quy tắc 1: mạo từ

Chỉ có một mạo từ là la – “the” (mạo từ xác định), giống nhau cho mọi giống, số và cách. Không có mạo từ bất định, nên domo nghĩa là “một ngôi nhà”. Quy tắc còn cho phép người mới học tạm bỏ la lúc đầu. Xem thêm: mạo từ la.

Quy tắc 2: danh từ

Danh từ kết thúc bằng -o, và số nhiều thêm -j. Chỉ có hai cách: dạng cơ bản và đối cách với đuôi -n. Các quan hệ khác dùng giới từ: patro – “người cha”, patroj – “những người cha”, patron – “người cha” (làm tân ngữ), de la patro – “của người cha”, al la patro – “cho người cha”.

Tiếng Việt không biến đổi từ, còn trong Esperanto đuôi -j và -n là bắt buộc: belaj domoj – “những ngôi nhà đẹp”.

Quy tắc 3: tính từ

Tính từ kết thúc bằng -a và nhận -j, -n như danh từ. So sánh dùng pli – “hơn”, plej – “nhất” và ol – “so với”: pli blanka ol neĝo – “trắng hơn tuyết”. Xem thêm: danh từ và tính từ.

Quy tắc 4: số từ

Các số cơ bản là unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek, cent, mil (1–10, 100, 1.000). Số lớn hơn được ghép từ các số này: kvincent tridek tri – 533. Đuôi và hậu tố tạo số thứ tự (kvara – “thứ tư”), bội số (-obl-), phân số (-on-) và nhóm (-op-), còn po chỉ sự chia đều: po kvin – “mỗi người năm”.

Quy tắc 5: đại từ

Các đại từ nhân xưng là mi, vi, li, ŝi, ĝi, si, ni, ili, oni. Thêm -a sẽ thành tính từ sở hữu, mia – “của tôi”, và đại từ nhận -n như danh từ: min – “tôi” (làm tân ngữ). Xem thêm: đại từ.

Quy tắc 6: động từ

Động từ không bao giờ đổi theo ngôi hay số. Sáu đuôi đảm nhiệm toàn bộ công việc: -i nguyên mẫu, -as hiện tại, -is quá khứ, -os tương lai, -us điều kiện, -u mệnh lệnh hoặc mong muốn. Sáu phân từ (-ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-) diễn đạt nghĩa chủ động và bị động.

Các đuôi -is/-as/-os gần tương ứng với “đã/đang/sẽ” trong tiếng Việt, nhưng trong Esperanto đuôi là bắt buộc, không thể bỏ như khi nói “tôi ăn”.

Câu bị động là esti cộng phân từ bị động, với de chỉ “bởi”: ŝi estas amata de ĉiuj – “cô ấy được mọi người yêu quý”. Văn bản tiếng Anh năm 1905 gọi -us là “subjunctive” (cách giả định); ngày nay nó được gọi là điều kiện cách. Xem thêm: động từ.

Quy tắc 7: trạng từ

Trạng từ kết thúc bằng -e và so sánh như tính từ: mia frato kantas pli bone ol mi – “anh trai tôi hát hay hơn tôi”.

Quy tắc 8: giới từ

Sau giới từ là dạng cơ bản (chủ cách): kun la patro – “với người cha”. Ngoại lệ có hệ thống là quy tắc 13, khi -n sau giới từ chỉ nơi chốn biểu thị phương hướng.

Các quy tắc chung (quy tắc 9–16)

Quy tắc 9: cách đọc

Mỗi từ được đọc đúng như cách viết. Không có chữ câm.

Quy tắc 10: trọng âm

Trọng âm luôn rơi vào âm tiết thứ hai kể từ cuối: fa-mi-li-o, es-pe-ran-to. Esperanto không có thanh điệu, nên hãy đọc mỗi âm tiết bằng giọng phẳng, như thanh ngang trong tiếng Việt, và chỉ nhấn nhẹ vào âm tiết có trọng âm.

Quy tắc 11: từ ghép

Từ ghép được tạo bằng cách ghép các từ lại, từ chính đứng cuối: vaporŝipo – “tàu hơi nước” (vapor- “hơi nước” + ŝip- “tàu”). Văn bản năm 1905 đánh dấu các thành phần của từ bằng dấu nháy đơn để người học dễ nhận ra (patr'o), cách làm này nay không còn dùng. Xem thêm: cấu tạo từ.

Quy tắc 12: phủ định

Mỗi mệnh đề chỉ cần một từ phủ định. Nếu mệnh đề đã có từ phủ định khác thì bỏ ne: mi neniam vidis – “tôi chưa bao giờ thấy”, mi nenion vidis – “tôi không thấy gì”.

Quy tắc 13: phương hướng

Để chỉ sự chuyển động tới một nơi, từ nhận -n: kie? – “ở đâu?”, kien? – “đến đâu?”; tie – “ở đó”, tien – “đến đó”; mi iras Parizon – “tôi đi Paris”. Ngày nay al Parizo thông dụng hơn. Xem thêm: đối cách.

Quy tắc 14: giới từ je

Mỗi giới từ có một nghĩa cố định. Khi không giới từ nào phù hợp, hãy dùng je, vốn không có nghĩa riêng: ĝoji je tio – “vui về điều đó”. Đối cách không kèm giới từ có thể thay je: ĝoji tion.

Quy tắc 15: từ ngoại lai

Các từ quốc tế chỉ được viết theo chính tả Esperanto, không thay đổi gì khác. Chỉ từ gốc được vay mượn; các từ liên quan được tạo bằng đuôi Esperanto: teatro – “nhà hát”, teatra – “thuộc về sân khấu”.

Quy tắc 16: dấu nháy đơn

Đuôi -o cuối danh từ và -a của la có thể bị lược và thay bằng dấu nháy đơn: de l' mondo – “của thế giới”. Ngày nay cách này hầu như chỉ gặp trong thơ và bài hát.

Những điều 16 quy tắc không đề cập

Các quy tắc được viết từ thập niên 1880, theo văn phong truyền thống và từ góc nhìn châu Âu. Phần bình luận của PMEG gọi niềm tin rằng Esperanto chỉ có 16 quy tắc là một hiểu lầm phổ biến. Những chủ đề chúng ít nhắc đến hoặc bỏ qua:

  • 45 từ tương liên (kiu, tiu, ĉiu…) cùng ý nghĩa của tiền tố và hậu tố, vốn xuất hiện trong từ điển và bài tập của Fundamento;
  • trật tự từ, câu hỏi có/không với ĉu, và mệnh đề với ke – “rằng”;
  • khi nào dùng đại từ phản thân si thay cho li hoặc ŝi;
  • đối cách cho ngày tháng và số đo (lundon – “vào thứ Hai”, du horojn – “trong hai giờ”);
  • phân từ biểu thị thời điểm nào, được Viện Hàn lâm Esperanto (Akademio de Esperanto) xác định trong các quyết định năm 1967 và 1989;
  • cách các hậu tố -ig- và -iĝ- chuyển đổi động từ giữa ngoại động từ và nội động từ.

Tìm toàn bộ ngữ pháp ở đâu

  • PMEG (Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko) của Bertilo Wennergren: tài liệu tham khảo miễn phí đầy đủ nhất, có trên mạng từ năm 1995, viết bằng tiếng Esperanto. Phiên bản 15.5 ra mắt tháng 6 năm 2024.
  • Chính Fundamento: ngoài các quy tắc, phần Ekzercaro (bài tập) và Universala Vortaro (từ điển) cho thấy ngữ pháp được dùng trong thực tế.
  • Các quyết định của Viện Hàn lâm Esperanto (Akademio de Esperanto): những giải thích chính thức, chẳng hạn về phân từ.

Ví dụ trong câu

  • La libro estas sur la tablo. – “Quyển sách ở trên bàn.”
  • Mi vidas du katojn. – “Tôi thấy hai con mèo.”
  • La bluaj floroj estas tre belaj. – “Những bông hoa xanh rất đẹp.”
  • En la klaso estas dudek tri lernantoj. – “Trong lớp có hai mươi ba học sinh.”
  • Ŝi skribis al mi longan leteron. – “Cô ấy đã viết cho tôi một bức thư dài.”
  • Hieraŭ mi laboris, hodiaŭ mi ripozas. – “Hôm qua tôi làm việc, hôm nay tôi nghỉ ngơi.”
  • Li kuras rapide. – “Anh ấy chạy nhanh.”
  • Ni veturos al la maro per trajno. – “Chúng tôi sẽ đi biển bằng tàu hỏa.”
  • Mia avino havas grandan legomĝardenon. – “Bà tôi có một vườn rau lớn.”
  • Hodiaŭ neniu venis. – “Hôm nay không có ai đến.”
  • La infanoj kuris en la parkon. – “Bọn trẻ chạy vào công viên.”
  • Mi venos je la tria. – “Tôi sẽ đến lúc ba giờ.”

Câu hỏi thường gặp

Esperanto có thật sự chỉ có 16 quy tắc ngữ pháp không?

Không. 16 quy tắc là phần cốt lõi chính thức, nhưng chúng bỏ qua trật tự từ, các từ tương liên, cách dùng si và nhiều điều khác. Các sách ngữ pháp đầy đủ như PMEG dài hàng trăm trang.

Ai viết 16 quy tắc này, và vào năm nào?

L. L. Zamenhof, người sáng tạo ra Esperanto. Chúng xuất hiện lần đầu trong Unua Libro năm 1887 và trở thành một phần của Fundamento de Esperanto năm 1905.

Có thể thay đổi 16 quy tắc không?

Không. Từ Tuyên ngôn Boulogne (1905), Fundamento không được phép thay đổi. Viện Hàn lâm Esperanto có thể bổ sung từ và đưa ra quyết định, nhưng không thể viết lại các quy tắc.

Có bản tiếng Esperanto chính thức của 16 quy tắc không?

Không. Các văn bản chính thức bằng tiếng Pháp, tiếng Anh, tiếng Đức, tiếng Nga và tiếng Ba Lan. Các bản dịch sang Esperanto, chẳng hạn trong PMEG, không có tư cách chính thức.

Nguồn

Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.