-ig- và -iĝ- trong tiếng Esperanto: ngoại và nội động từ

Mọi động từ tiếng Esperanto hoặc có tân ngữ trực tiếp (ngoại động từ) hoặc không (nội động từ), và hậu tố -ig- với -iĝ- chuyển giữa hai loại này. -Ig- thêm người làm và tân ngữ: sidi – “ngồi” → sidigi – “cho (ai đó) ngồi”. -Iĝ- bỏ tân ngữ: fermi – “đóng (cái gì)” → fermiĝi – “(tự) đóng lại”. Cả hai đều là hậu tố chính thức từ Fundamento năm 1905.

Tiếng Việt che giấu sự khác biệt này, vì “mở”, “bắt đầu”, “thay đổi”, “vỡ” dùng được theo cả hai nghĩa: “tôi mở cửa” và “cửa mở”. Tiếng Esperanto cần hai dạng: Mi malfermis la pordon. và La pordo malfermiĝis. Câu La pordo malfermis (không có tân ngữ) là lỗi.

Với -iĝ-, tân ngữ trở thành chủ ngữ; với -ig-, chủ ngữ trở thành tân ngữ:

Mi chủ ngữ malfermis động từ la pordon tân ngữ

Tôi đã mở cửa.

La pordo chủ ngữ malfermiĝis động từ

Cửa đã mở.

La infano chủ ngữ dormas động từ

Đứa trẻ đang ngủ.

Ŝi chủ ngữ dormigas động từ la infanon tân ngữ

Cô ấy đang ru đứa trẻ ngủ.

#Ngoại động từ hay nội động từ?

Ngoại động từ có thể có tân ngữ trực tiếp, mang đuôi -n (xem đối cách). Hãy hỏi “ai?” hoặc “cái gì?” sau động từ. Mi fermas la pordon – “Tôi đóng cửa”: câu trả lời là la pordon, nên fermi là ngoại động từ. Mi dormas – “Tôi ngủ” không có câu trả lời, nên dormi là nội động từ.

Chỉ nhìn gốc động từ thì không biết nó thuộc loại nào; điều đó tùy ở nghĩa và được ghi trong từ điển. ReVo, từ điển Esperanto miễn phí, đánh dấu hầu hết động từ là tr (ngoại), ntr (nội) hoặc x (cả hai). Mọi động từ gốc trong các bảng dưới đây đều đã được đối chiếu ở đó, và nhãn của nó được ghi kèm.

Một số động từ dùng được theo cả hai hướng. ReVo đánh dấu paroli là x: Ŝi parolas. – “Cô ấy đang nói.” và Ŝi parolas Esperanton. – “Cô ấy nói tiếng Esperanto.” Một vài nội động từ nhận tân ngữ chỉ lặp lại hành động: Mi dancis valson. – “Tôi đã nhảy một điệu van.”

#Gốc ngoại động từ: -iĝ- bỏ tân ngữ

Thêm -iĝ- khi tân ngữ trở thành chủ ngữ và hành động tự xảy ra, hoặc không ai quan tâm ai làm. So sánh:

• La infano rompis la glason. – “Đứa trẻ đã làm vỡ cái cốc.”
• La glaso rompiĝis. – “Cái cốc đã vỡ.”

#Gốc nội động từ: -ig- thêm tân ngữ

Thêm -ig- để nói rằng ai đó hoặc cái gì đó làm cho hành động xảy ra. Chủ ngữ cũ trở thành tân ngữ: La infano dormas. → Ŝi dormigas la infanon. – “Cô ấy đang ru đứa trẻ ngủ.” Mọi động từ có -ig- đều nhận tân ngữ (PMEG).

Những gốc đã nhận tân ngữ cũng có thể thêm -ig-, nghĩa là “làm cho ai đó làm việc ấy”: kompreni – “hiểu” → komprenigi – “làm cho hiểu”; manĝi – “ăn” → manĝigi – “cho ăn”; scii – “biết” → sciigi – “báo cho biết”. Tân ngữ là người hoặc là vật, không bao giờ là cả hai: Mi sciigis lin pri la afero. – “Tôi đã báo cho anh ấy biết về việc đó.”

#Sidi, sidiĝi, sidigi: ba động từ từ một gốc

Với gốc nội động từ, cả hai hậu tố đều gắn được.

Sau gốc nội động từ, -iĝ- đánh dấu lúc hành động bắt đầu, gần giống tiền tố ek- (xem tiền tố): sidiĝi ≈ eksidi. Sidiĝi gọi tên động tác ngồi xuống, còn sidi là tư thế đang ngồi: Bonvolu sidiĝi. – “Xin mời ngồi xuống.”

#Gốc tính từ và danh từ: cả hai hậu tố

Từ tính từ, -ig- nghĩa là “làm cho thành như thế” và -iĝ- nghĩa là “trở nên như thế”: pura – “sạch” → purigi – “làm sạch”, puriĝi – “trở nên sạch”. Danh từ theo cùng quy luật; xem cấu tạo từ để hiểu logic.

Cho một cặp đôi, dùng geedziĝi: Ili geedziĝis en Majo. – “Họ đã kết hôn vào tháng Năm.” Với amiko – “bạn” thì động từ hữu ích là amikiĝi: Mi amikiĝis kun ŝi. – “Tôi đã kết bạn với cô ấy.”

#Những lỗi thường gặp của người Việt

Lỗi thường gặp là dùng ngoại động từ mà không có tân ngữ, vì trong tiếng Việt “mở”, “bắt đầu”, “thay đổi” dùng cả hai cách. Nếu không có tân ngữ và sự việc tự xảy ra, bạn có lẽ cần -iĝ-.

Komenci với động từ nguyên mẫu là đúng, vì động từ nguyên mẫu đóng vai tân ngữ: Komencis pluvi. – “Trời bắt đầu mưa.”

#Esti fermita hay fermiĝi?

Cả hai đều có thể mô tả một cánh cửa đang đóng, nhưng nói những điều khác nhau.

Câu bị động luôn có người làm đứng sau, có thể thêm bằng de: La pordo estis fermita de la gardisto. Động từ -iĝ- nói rằng hành động ít nhiều tự xảy ra, nên thường không nêu người làm. PMEG đối chiếu Li estis naskita en Januaro, nhấn vào hành động sinh, với Li naskiĝis en Januaro, nhấn vào em bé mới chào đời. Tương tự, Li estas nomata Petro nghĩa là người ta gọi anh ấy như vậy, còn Li nomiĝas Petro chỉ cho biết tên anh ấy. Xem thêm về thể bị động ở phân từ.

#Khi không cần hậu tố

• Động từ vốn đã mang nghĩa thay đổi thường không cần -iĝ-. Morti đã có nghĩa là “đi từ sống sang chết”; mortiĝi hiếm và gợi ý một tai nạn (PMEG).
• PMEG ưa dùng ĉesi hoặc ekĉesi hơn ĉesiĝi, và ektimi hơn timiĝi; với “biết được”, PMEG ghi chú rằng ekscii nay thông dụng hơn sciiĝi.
• Để nói ai đó làm cho điều gì xảy ra mà đó vốn là động từ -iĝ-, hãy dùng igi với động từ nguyên mẫu thay vì chồng hậu tố: La bruo igis ŝin vekiĝi. – “Tiếng ồn đã làm cô ấy thức giấc.” Igi – “khiến cho” và iĝi – “trở nên” cũng là những động từ độc lập.

#Ví dụ trong câu

• Mi fermis la pordon. – “Tôi đã đóng cửa.”
• La pordo fermiĝis pro la vento. – “Cửa đã đóng lại vì gió.”
• La orkestro komencis la koncerton akurate. – “Dàn nhạc đã bắt đầu buổi hòa nhạc đúng giờ.”
• La koncerto komenciĝis je la oka. – “Buổi hòa nhạc bắt đầu lúc tám giờ.”
• La infano sidiĝis apud la fenestro. – “Đứa trẻ đã ngồi xuống cạnh cửa sổ.”
• La patro sidigis la bebon sur la seĝon. – “Người cha đặt em bé ngồi lên ghế.”
• La akvo jam bolas. – “Nước đã sôi rồi.”
• Mi boligas akvon por teo. – “Tôi đang đun nước pha trà.”
• Liaj vortoj ĝojigis ĉiujn. – “Lời của anh ấy làm mọi người vui.”
• La prezoj altiĝis dum la jaro. – “Giá cả đã tăng lên trong năm.”

#Câu hỏi thường gặp

#Khác biệt giữa -ig- và -iĝ- là gì?

-Ig- nghĩa là “gây ra”: nó thêm người làm và tân ngữ (bruli → bruligi). -Iĝ- nghĩa là “trở nên” hoặc “tự xảy ra”: nó không bao giờ nhận tân ngữ (fermi → fermiĝi). Toàn bộ các hậu tố được liệt kê ở trang hậu tố.

#Komenci là ngoại động từ trong tiếng Esperanto phải không?

Đúng, ReVo đánh dấu nó là tr. Nó nhận điều được bắt đầu (Mi komencis la laboron) hoặc một động từ nguyên mẫu (Li komencis paroli). Với sự kiện tự bắt đầu, dùng komenciĝi: La koncerto komenciĝis.

#Nói “cửa hàng mở cửa lúc chín giờ” như thế nào?

La butiko malfermiĝas je la naŭa. Nếu có người mở, dùng động từ gốc: La vendisto malfermas la butikon je la naŭa.

#Làm sao biết một động từ Esperanto là ngoại động từ?

Xem ReVo, nơi đánh dấu động từ là tr, ntr hoặc x (cả hai), hoặc hỏi “ai?” hay “cái gì?” sau động từ. Động từ có -ig- luôn là ngoại động từ và động từ có -iĝ- thì không bao giờ.

#Gõ -iĝ- như thế nào khi không có chữ có dấu mũ?

Trong hệ thống x, viết igx: komencigxi thành komenciĝi.

#Sidi hay sidiĝi cho “ngồi xuống”?

Sidiĝi gọi tên động tác ngồi xuống: Ŝi sidiĝis apud mi. – “Cô ấy đã ngồi xuống cạnh tôi.” Sidi là trạng thái đang ngồi: Mi sidas. – “Tôi đang ngồi.” Sidigi nghĩa là cho người khác ngồi.

#Nguồn

• PMEG: IG-verboj, IĜ-verboj, Objektaj verboj, Senobjektaj verboj
• PMEG: IG và IĜ (gồm cả phần so sánh động từ IĜ với thể bị động)
• PMEG: Pasivo – bazaj reguloj, Pasivigeblaj frazoj
• Reta Vortaro (ReVo): các chữ viết tắt tr, ntr, x; các mục như komenci, fini, fermi, sidi, morti, veki, bruli
• Fundamento de Esperanto – Akademio de Esperanto