Phân từ Esperanto: -ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-

Tiếng Esperanto có sáu hậu tố phân từ: ba chủ động (-ant-, -int-, -ont-) và ba bị động (-at-, -it-, -ot-). Nguyên âm cho biết giai đoạn của hành động – a đang diễn ra, i đã xong, o chưa bắt đầu – hệt như các đuôi động từ -as, -is, -os. Chữ n đánh dấu thể chủ động. Cả sáu đều nằm trong quy tắc 6 của 16 quy tắc trong Fundamento de Esperanto (1905).

Phân từ trình bày một hành động như một đặc điểm của người hay vật (PMEG). Khi thêm các đuôi -a, -e và -o, nó trở thành tính từ, trạng từ hoặc danh từ. Sáu hậu tố phân từ được tính riêng, không nằm trong 31 hậu tố thông thường.

#Sáu phân từ trong một bảng

iđã hoàn tấtađang diễn raosắp xảy ra

phân từ chủ động-int-legintađã hoàn tất-ant-legantađang diễn ra-ont-legontasắp xảy ra

phân từ bị động-it-legitađã hoàn tất-at-legatađang diễn ra-ot-legotasắp xảy ra

#Với -a, -e và -o

Dạng -a bổ nghĩa cho danh từ và hòa hợp với nó như mọi tính từ: la dormanta infano – “đứa trẻ đang ngủ”; la skribitaj leteroj – “những lá thư đã được viết”. Khác tiếng Việt, tính từ Esperanto phải nhận cả -j lẫn -n theo danh từ.

Dạng -e mô tả việc chủ ngữ của câu làm cùng lúc, trước hoặc sau hành động chính. Xem thêm trạng từ.

• Legante, mi lernas. – “Vừa đọc, tôi vừa học.”
• Fininte la laboron, li foriris. – “Làm xong việc, anh ấy đi.”

Dạng -o chỉ người: lernanto “học sinh” (người đang học), parolanto “người nói”, mortinto “người đã khuất”, kaptito “tù nhân” (người đã bị bắt). Tên của ngôn ngữ cũng thuộc loại này: esper·ant·o “người hy vọng”. Zamenhof xuất bản cuốn sách đầu tiên năm 1887 dưới bút danh Doktoro Esperanto (xem Zamenhof).

#Giai đoạn của hành động, không phải giờ giấc

Phân từ cho biết hành động đang ở đâu so với động từ chính, chứ không so với hiện tại (PMEG). So sánh:

• La letero estis skribata en la paŭzo. – “Lá thư đang được viết trong giờ nghỉ.” (lúc đó vẫn đang viết)
• La letero estis skribita en la paŭzo. – “Lá thư đã được viết trong giờ nghỉ.” (lúc đó đã xong)

#Thì ghép: esti + phân từ

Dạng của esti “thì, là” cộng với một phân từ cho các thì chính xác hơn. Đổi estas thành estis, estos, estus hoặc estu để dời cả cụm sang thời khác. Các thì đơn xem ở động từ. Tiếng Việt dùng “đã, đang, sẽ” để chỉ thời gian, còn trong Esperanto đuôi động từ là bắt buộc.

Thể bị động là esti cộng với phân từ bị động. Người thực hiện đứng sau de: La letero estis skribita de Petro – “Lá thư do Petro viết”. Khi de có thể gây hiểu nhầm, fare de rõ hơn.

PMEG coi các đuôi đơn -as, -is, -os, -us, -u nhìn chung là nên dùng hơn: Mi manĝis “Tôi đã ăn” thường dùng được như Mi estis manĝinta. Zamenhof chưa bao giờ dùng các dạng hợp nhất như manĝintas thay cho estas manĝinta. PMEG thấy chúng hợp lôgic nhưng khó hiểu; chỉ một vài dạng, như sciintus “lẽ ra đã biết”, có phần được dùng.

#Cuộc tranh luận ata/ita

Vào những năm 1950 và đầu những năm 1960, các nhà văn Esperanto tranh luận về phân từ bị động. Một nhóm, gọi là atistoj, hiểu các nguyên âm chủ yếu là dấu hiệu thời gian. Với ngôi nhà xây từ lâu họ viết La domo estis konstruata – “Ngôi nhà đã được xây”.

Nhóm kia, itistoj, hiểu chúng là thể (aspect): -it- cho hành động đã hoàn thành, nên La domo estis konstruita. Ngày 25 tháng 11 năm 1967, Viện Hàn lâm Esperanto quyết định, với 26 trên 31 phiếu, rằng phân từ biểu thị thể. Viện nói thêm rằng chỉ cách hiểu này phù hợp với cách dùng của Zamenhof.

Năm 1989 Viện xác nhận quyết định này. Viện gọi cách hiểu theo thể là cách cổ hơn, mang tính văn chương và nền tảng hơn. Các sách ngữ pháp tham khảo hiện đại, như PMEG, mô tả phân từ theo hướng này: đang diễn ra, đã xong, chưa bắt đầu.

#Ví dụ trong câu

• La dormanta bebo ne aŭdis la bruon. – “Em bé đang ngủ không nghe thấy tiếng ồn.”
• Ŝi rigardis la falantan neĝon. – “Cô ấy ngắm tuyết rơi.”
• Mi trovis la perditan ŝlosilon sub la lito. – “Tôi tìm thấy chiếc chìa khóa bị mất dưới gầm giường.”
• Ni renkontiĝos la venontan semajnon. – “Tuần tới chúng ta sẽ gặp nhau.”
• Promenante en la parko, mi renkontis malnovan amikon. – “Đi dạo trong công viên, tôi gặp một người bạn cũ.”
• Manĝinte, ni iris promeni. – “Ăn xong, chúng tôi đi dạo.”
• La parolanto dankis la aŭskultantojn. – “Diễn giả cảm ơn những người nghe.”
• La domo estis konstruita antaŭ cent jaroj. – “Ngôi nhà được xây cách đây một trăm năm.”
• La ponto estas ankoraŭ konstruata. – “Cây cầu vẫn đang được xây.”

#Câu hỏi thường gặp

#Khác nhau giữa -ata và -ita là gì?

-Ata mô tả hành động đang diễn ra, -ita mô tả hành động đã xong. La pordo estas fermata nghĩa là “cửa đang được đóng”; la pordo estas fermita nghĩa là “cửa đã đóng”.

#Thể bị động trong tiếng Esperanto được tạo thế nào?

Dùng esti với phân từ bị động: La libro estas legata – “Cuốn sách đang được đọc”. Người thực hiện đứng sau de (hoặc fare de).

#Từ “Esperanto” có nghĩa là gì?

Đó là dạng danh từ của phân từ chủ động hiện tại của esperi “hy vọng”: esper·ant·o, “người hy vọng”. Nó bắt nguồn từ bút danh Doktoro Esperanto (1887) của Zamenhof.

#Tôi có cần các thì ghép như estas manĝinta không?

Hiếm khi. Các dạng đơn -as, -is, -os đáp ứng phần lớn nhu cầu; thì ghép hữu ích khi cần nói rõ giai đoạn chính xác của hành động.

#Phân từ có đuôi -e nghĩa là gì?

Nó mô tả một hành động của chủ ngữ đi kèm động từ chính: Fininte, li foriris – “Làm xong, anh ấy đi”.

#Nguồn

• Fundamento de Esperanto – grammar in English (rule 6)
• Akademio de Esperanto – Decisions on participles (1967, 1989)
• PMEG – Participles
• PMEG – Participles as A-words
• PMEG – Compound verb forms
• PMEG – Unusual compound verbs
• David K. Jordan – The ata/ita problem (UC San Diego)
• Wikipedia – Unua Libro
• Wikipedia – Esperanto grammar