Ngữ pháp
Trạng từ tiếng Esperanto: -e, hướng -en và trạng từ cơ bản
Một đuôi duy nhất, -e, biến hầu hết mọi gốc từ thành trạng từ; khoảng ba mươi từ ngắn lo phần còn lại.
Phần lớn trạng từ Esperanto được tạo bằng cách thêm -e vào gốc từ: rapida “nhanh” → rapide “một cách nhanh chóng” (quy tắc 7 của Fundamento). Thêm -n vào trạng từ chỉ nơi chốn sẽ chỉ hướng: hejme “ở nhà” → hejmen “(về) nhà”. Một nhóm khép kín gồm khoảng ba mươi từ ngắn – ankaŭ, jam, nun, tre, tro và các từ khác – làm trạng từ mà không cần đuôi nào.
Trong tiếng Việt, cùng một từ thường vừa là tính từ vừa là trạng từ (“xe nhanh” và “chạy nhanh” đều dùng chữ “nhanh”). Trong Esperanto thì không: bạn phải đổi đuôi, rapida thành rapide.
Trạng từ với đuôi -e
Đuôi -e dùng được với mọi loại gốc từ, không chỉ với tính từ.
| Gốc từ | Dạng khác | Trạng từ với -e |
|---|---|---|
| rapid- | rapida “nhanh” | rapide “nhanh chóng” |
| bon- | bona “tốt” | bone “tốt, giỏi” |
| hejm- | hejmo “nhà” | hejme “ở nhà” |
| maten- | mateno “buổi sáng” | matene “vào buổi sáng” |
| vintr- | vintro “mùa đông” | vintre “vào mùa đông” |
| ekzempl- | ekzemplo “ví dụ” | ekzemple “ví dụ như” |
| unu | unua “thứ nhất” | unue “thứ nhất là” |
| antaŭ | giới từ “trước” | antaŭe “trước đây” |
| post | giới từ “sau” | poste “sau đó” |
| kun | giới từ “cùng” | kune “cùng nhau” |
| kompreni + -ebl- | komprenebla “có thể hiểu được” | kompreneble “tất nhiên” |
Trạng từ có thể bổ nghĩa cho động từ, tính từ, trạng từ khác hoặc cả câu (PMEG):
- La policano kuras rapide. – “Viên cảnh sát chạy nhanh.”
- Ŝi sidas hejme. – “Cô ấy đang ngồi ở nhà.”
- Ĝi estas sufiĉe granda. – “Nó đủ lớn.”
- Kompreneble mi iros. – “Tất nhiên tôi sẽ đi.”
Trạng từ trong câu không có chủ ngữ
Khi câu không có chủ ngữ thực sự, Esperanto dùng trạng từ chứ không dùng tính từ (PMEG). Esperanto không dùng chủ ngữ giả như “it” trong tiếng Anh.
- Estas mallume. – “Trời tối.”
- Estas varme hodiaŭ. – “Hôm nay trời ấm.”
- Estas bone, ke vi venas. – “Thật tốt là bạn đến.”
- Kritiki estas facile. – “Chê bai thì dễ.”
So sánh
Trạng từ so sánh giống như tính từ: pli rapide “nhanh hơn”, plej rapide “nhanh nhất”, malpli rapide “kém nhanh hơn”. Li kuras pli rapide ol mi – “Anh ấy chạy nhanh hơn tôi”. “… bằng …” là tiel … kiel: tiel rapide kiel vi – “nhanh bằng bạn”.
Chỉ hướng với -en
Quy tắc 13 của Fundamento: trạng từ chỉ nơi chốn nhận -n để chỉ chuyển động về phía một nơi. Đây chính là -n của đối cách.
vị trí (ở đâu?)
Mi restas hejme.
Tôi ở nhà.
hướng chuyển động (đến đâu?)
Mi iras hejmen.
Tôi đi về nhà.
| Ở đâu? | Đến đâu? |
|---|---|
| hejme “ở nhà” | hejmen “(về) nhà” |
| supre “ở trên, ở trên lầu” | supren “lên, hướng lên” |
| malsupre “ở dưới” | malsupren “xuống” |
| antaŭe “ở phía trước” | antaŭen “về phía trước” |
| dekstre “ở bên phải” | dekstren “sang phải” |
| ekstere “ở bên ngoài” | eksteren “ra ngoài” |
| tie “ở đó” | tien “(đến) đó” |
| kie “ở đâu” | kien “đến đâu” |
- Mi iras hejmen. – “Tôi đi về nhà.”
- Rigardu supren! – “Hãy nhìn lên!”
- Kien vi iras? – “Bạn đi đâu?”
Tie, kie và các từ chỉ nơi chốn khác kết thúc bằng -e thuộc nhóm từ tương liên, cùng với các từ chỉ thời gian như tiam “khi đó” và kiam “khi nào”.
Trạng từ cơ bản không có đuôi
Các từ ngắn này là từ chính thức và không có đuôi. PMEG xếp chúng theo ý nghĩa; danh sách dưới đây gồm những từ thông dụng.
| Từ | Nghĩa | Ví dụ | Bản dịch |
|---|---|---|---|
| ankoraŭ | vẫn, còn | Li ankoraŭ dormas. | “Anh ấy vẫn đang ngủ.” |
| baldaŭ | sắp, chẳng bao lâu | Ĝis baldaŭ! | “Hẹn sớm gặp lại!” |
| hieraŭ | hôm qua | Hieraŭ pluvis. | “Hôm qua trời mưa.” |
| hodiaŭ | hôm nay | Hodiaŭ estas lundo. | “Hôm nay là thứ Hai.” |
| morgaŭ | ngày mai | Ĝis morgaŭ! | “Hẹn mai gặp lại!” |
| jam | đã, rồi | Mi jam manĝis. | “Tôi đã ăn rồi.” |
| ĵus | vừa mới | Li ĵus venis. | “Anh ấy vừa mới đến.” |
| nun | bây giờ | Kie vi estas nun? | “Bây giờ bạn đang ở đâu?” |
| plu | nữa, tiếp | Mi ne plu fumas. | “Tôi không hút thuốc nữa.” |
| tuj | ngay lập tức | Venu tuj! | “Đến ngay đi!” |
| for | đi xa, khỏi | Iru for! | “Đi đi!” |
| tre | rất | tre bona | “rất tốt” |
| tro | quá | tro varma | “quá nóng” |
| pli | hơn | pli granda | “lớn hơn” |
| plej | nhất | la plej bona | “tốt nhất” |
| preskaŭ | gần như | preskaŭ ĉiuj | “gần như tất cả mọi người” |
| apenaŭ | hầu như không, vừa đủ | apenaŭ videbla | “hầu như không thấy được” |
| almenaŭ | ít nhất | almenaŭ unu | “ít nhất một” |
| nur | chỉ | nur unu | “chỉ một” |
| eĉ | thậm chí | eĉ infano | “ngay cả một đứa trẻ” |
| ankaŭ | cũng | Ankaŭ mi. | “Tôi cũng vậy.” |
| ja | quả thật (nhấn mạnh) | Mi ja diris tion! | “Tôi đã nói thế thật mà!” |
| jen | đây là, kìa | Jen la libro. | “Đây là quyển sách.” |
| do | vậy thì, thế thì | Venu do! | “Vậy đến đi nào!” |
| tamen | tuy nhiên, dù vậy | Tamen mi iros. | “Dù vậy tôi vẫn sẽ đi.” |
| kvazaŭ | như thể, dường như | kvazaŭ infano | “như một đứa trẻ” |
| mem | tự (mình) | mi mem | “chính tôi” |
| ju … des | càng … càng | ju pli, des pli bone | “càng nhiều càng tốt” |
| ne, jes | không; có, vâng | Mi ne scias. | “Tôi không biết.” |
Nhiều từ trong số này cũng nhận đuôi: hodiaŭa “của hôm nay”, nuna “hiện tại”, tuja “tức thì”, baldaŭa “sắp tới”. Ne và jes được trình bày trong phần câu hỏi và phủ định.
Vị trí rất quan trọng
Các từ như nur, eĉ, ankaŭ và tre thường đứng ngay trước từ mà chúng bổ nghĩa (PMEG). Đổi vị trí có thể làm đổi nghĩa:
- Nur mi vidis lin. – “Chỉ có tôi thấy anh ấy.”
- Mi vidis nur lin. – “Tôi chỉ thấy anh ấy.”
Ví dụ trong câu
- Ŝi kantas bele. – “Cô ấy hát rất hay.”
- Li respondis tute ĝuste. – “Anh ấy trả lời hoàn toàn đúng.”
- Matene mi trinkas teon. – “Buổi sáng tôi uống trà.”
- Ni vojaĝis buse al Krakovo. – “Chúng tôi đã đi Kraków bằng xe buýt.”
- Estas malvarme ekstere. – “Bên ngoài trời lạnh.”
- Ni iru eksteren! – “Chúng ta ra ngoài nhé!”
- Li ofte forgesas sian telefonon. – “Anh ấy hay quên điện thoại.”
- Mi preskaŭ falis. – “Tôi suýt ngã.”
- Ŝi parolas Esperanton pli flue ol mi. – “Cô ấy nói tiếng Esperanto trôi chảy hơn tôi.”
Câu hỏi thường gặp
Cách tạo trạng từ trong Esperanto là gì?
Thêm -e vào gốc từ: rapida → rapide “nhanh chóng”, mateno → matene “vào buổi sáng”. Một danh sách ngắn các trạng từ cơ bản, như jam và tre, không có đuôi.
Vì sao nói “Estas varme” chứ không phải “Estas varma”?
Trong câu không có chủ ngữ thực sự, Esperanto dùng trạng từ. Estas varme nghĩa là “trời ấm”; varma cần một danh từ để miêu tả, như trong La teo estas varma “Trà còn ấm”.
Khác nhau giữa hejme và hejmen là gì?
Hejme nghĩa là “ở nhà” (vị trí); hejmen nghĩa là “về nhà” (phương hướng). Mi estas hejme – “Tôi đang ở nhà”; Mi iras hejmen – “Tôi đang về nhà”.
Nói “chưa” và “không còn nữa” thế nào?
“Chưa” là ankoraŭ ne: Li ankoraŭ ne venis – “Anh ấy chưa đến”. “Không còn nữa” là ne plu: Mi ne plu fumas – “Tôi không còn hút thuốc nữa”.
Trạng từ cơ bản như hodiaŭ có nhận đuôi được không?
Được. Hodiaŭa nghĩa là “của hôm nay”, nuna “hiện tại” và tuja “tức thì”.
Nguồn
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.