So sánh trong tiếng Esperanto: pli, plej, ol

Esperanto so sánh bằng những từ nhỏ đứng riêng, không dùng đuôi. Pli nghĩa là “hơn”, plej “nhất”, malpli “kém”, malplej “kém nhất”, ol “so với” (sau “hơn”) và kiel “như”. Vì vậy “to hơn” là pli granda ol, còn “to nhất” là la plej granda. Bên trong tính từ không có gì thay đổi và không có dạng bất quy tắc: “tốt hơn” là pli bona, “tốt nhất” là la plej bona.

#Các mẫu so sánh trong một bảng

#So sánh hơn: pli … ol

Đặt pli ngay trước tính từ hoặc trạng từ, và đặt ol trước đối tượng được đem ra so sánh. Pli không bao giờ biến đổi, còn tính từ vẫn giữ -j và -n như thường lệ (danh từ và tính từ). Cũng như tiếng Việt chỉ cần một từ “hơn”, Esperanto luôn dùng pli, dù tính từ dài hay ngắn.

• Mia frato estas pli juna ol mi. – “Anh tôi trẻ hơn tôi.”
• Mi vidis pli grandajn domojn. – “Tôi đã thấy những ngôi nhà to hơn.”
• Ŝi kantas pli bone ol mi. – “Cô ấy hát hay hơn tôi.” Trạng từ cũng so sánh theo cách này (trạng từ).

#Từ đứng sau ol

Sau ol, từ có hình thức như trong câu đầy đủ (PMEG). Chủ ngữ không có đuôi, tân ngữ nhận -n (đối cách). Muốn kiểm tra, bạn hãy thử nói nốt câu trong đầu.

Trước một con số, pli ol và malpli ol nghĩa là “nhiều hơn” và “ít hơn”, còn danh từ nhận đuôi mà cả cụm từ cần: Mi havas pli ol dek librojn. – “Tôi có hơn mười cuốn sách.”

#So sánh nhất: la plej … el

Plej đứng trước tính từ, thường đi với la, vì so sánh nhất thường chỉ một đối tượng duy nhất. Nhóm mà đối tượng đó thuộc về đứng sau el – “trong số”. Các từ chỉ nơi chốn như en cũng dùng được.

• Ŝi estas la plej saĝa el miaj amikoj. – “Cô ấy là người khôn ngoan nhất trong số bạn bè của tôi.”
• Ŝi kuras plej rapide. – “Cô ấy chạy nhanh nhất.” (với trạng từ không có la)
• Tio estas la dua plej alta turo en la urbo. – “Đó là tòa tháp cao thứ hai trong thành phố.”

Khi chỉ có đúng hai đối tượng, dùng la pli là tự nhiên nhất, và có thể bỏ el la du: Li estas la pli juna el la du fratoj. – “Cậu ấy là em trong hai anh em.”

#Kém hơn và kém nhất: malpli, malplej

Malpli và malplej là pli và plej được đảo nghĩa bằng tiền tố mal-: Teo estas malpli forta ol kafo. – “Trà nhạt hơn cà phê.” Nhưng malpli và pli mal- không phải lúc nào cũng thay thế được nhau. PMEG nêu một cặp ví dụ: Li estas malpli bela ol vi – “Anh ta kém đẹp trai hơn bạn” – là lời khen dành cho bạn, còn Li estas pli malbela ol vi – “Anh ta xấu hơn bạn” – là lời chê dành cho anh ta.

#So sánh bằng: tiel … kiel, same … kiel

Tiel thường được lược trước kiel: Ŝi kantas kiel birdo. – “Cô ấy hát như chim.” Zamenhof từng viết tiel same kiel; ngày nay dạng ngắn hơn same kiel là bình thường, và samkiel là dạng rút gọn được chấp nhận (PMEG). Tiel và kiel chỉ mức độ; tiom và kiom chỉ số lượng. Từ đứng sau kiel tuân theo cùng quy tắc vai trò như sau ol.

#So sánh số lượng: pli da, malpli da

Muốn nói “nhiều hơn” về một thứ gì đó, nối vật được đếm bằng da (giới từ). Danh từ sau da không nhận -n, kể cả khi là tân ngữ; số nhiều vẫn giữ -j.

• Mi volas pli da kafo. – “Tôi muốn thêm cà phê.”
• Mi havas pli da libroj ol vi. – “Tôi có nhiều sách hơn bạn.”
• Ŝi havas malpli da tempo ol mi. – “Cô ấy có ít thời gian hơn tôi.”

Pli da libroj so sánh số lượng. Pli ol dek libroj so sánh với một con số.

#Mạnh hơn và yếu hơn

Muốn nhấn mạnh pli, dùng multe, không dùng tre: multe pli granda (PMEG). Plej không bao giờ có nghĩa “rất”; từ đó là tre.

Hậu tố -eg- làm nghĩa mạnh lên ngay trong từ: varma – “ấm” → varmega – “rất nóng”, bona → bonega – “tuyệt vời”, bone → bonege. Đó không phải là so sánh hơn: bonega không có nghĩa là “tốt hơn”.

#Hơn bao nhiêu: chênh lệch và bội số

Mức chênh lệch nhận -n: Mia fratino estas tri jarojn pli aĝa ol mi. – “Chị tôi lớn hơn tôi ba tuổi.” Với bội số, dùng fojojn: Ĝi estas dek fojojn pli rapida ol la malnova. – “Nó nhanh gấp mười lần cái cũ.”

#Càng … càng: ju … des

Ju mở đầu vế thứ nhất và des mở đầu vế thứ hai, mỗi vế đi kèm pli hoặc malpli (liên từ).

• Ju pli mi lernas, des pli mi ŝatas la lingvon. – “Tôi càng học càng thích ngôn ngữ này.”
• Ju pli mi pensas pri tio, des malpli mi komprenas. – “Tôi càng nghĩ về điều đó càng không hiểu.”

#Càng … càng tốt: kiel eble plej

Kiel eble plej đòi hỏi mức cao nhất có thể: Venu kiel eble plej baldaŭ. – “Hãy đến sớm nhất có thể.” Cũng có dạng một từ là plejeble. Cách nói nhẹ hơn kiom eble nghĩa là “trong chừng mực có thể”: Mi kiom eble evitas sukeron. – “Tôi tránh đường trong chừng mực có thể.”

#Lỗi thường gặp

#Ví dụ trong câu

• Mia nova telefono estas pli malpeza ol la malnova. – “Điện thoại mới của tôi nhẹ hơn cái cũ.”
• Ĉi tiu estas la plej bona kafo en la urbo. – “Đây là cà phê ngon nhất thành phố.”
• Julio estas la plej varma monato de la jaro. – “Tháng Bảy là tháng nóng nhất trong năm.”
• Mia filino legas pli multe ol mi. – “Con gái tôi đọc nhiều hơn tôi.”
• Hodiaŭ estas malpli varme ol hieraŭ. – “Hôm nay đỡ nóng hơn hôm qua.”
• Ŝia aŭto estas same rapida kiel la mia. – “Xe của cô ấy nhanh y như xe của tôi.”
• Ju pli longe mi atendas, des pli nervoza mi iĝas. – “Tôi chờ càng lâu thì càng căng thẳng.”
• En la klaso estas pli da knabinoj ol da knaboj. – “Trong lớp có nhiều nữ sinh hơn nam sinh.”

#Câu hỏi thường gặp

#Nói “tốt hơn” và “tốt nhất” trong tiếng Esperanto thế nào?

Pli bona là “tốt hơn” và la plej bona là “tốt nhất”. Với trạng từ: pli bone, plej bone. “Tệ hơn” và “tệ nhất” là pli malbona và la plej malbona. Không có dạng bất quy tắc.

#Dùng pli … ol hay pli … kiel?

Pli … ol. Sau pli và malpli, “so với” là ol. Kiel dùng cho so sánh bằng: tiel … kiel, same … kiel.

#Nói “càng … càng” trong tiếng Esperanto thế nào?

Dùng ju pli … des pli …: Ju pli frue, des pli bone. – “Càng sớm càng tốt.” Dạng ju … ju là không đúng.

#Pli và plu khác nhau thế nào?

Pli chỉ mức độ hoặc số lượng: Li laboras pli ol mi. – “Anh ấy làm việc nhiều hơn tôi.” Plu chỉ sự tiếp diễn: Li ne laboras plu. – “Anh ấy không còn làm việc nữa.” Zamenhof đã giải thích cặp từ này như vậy (ReVo).

#Nguồn

• PMEG: Pli, plej, Tre, Ju kaj des
• PMEG, chương 20 về so sánh: Kiel kaj ol, kèm dấu hiệu vai trò, Tiel same kiel, same kiel, samkiel
• PMEG: Grado kaj kvanto, N por mezuro, Nuanciloj de nombro, EG
• Reta Vortaro (ReVo): pli, plej, ol, plu
• Fundamento de Esperanto – Akademio de Esperanto