Động từ tiếng Esperanto: thì, chia động từ và esti

Động từ tiếng Esperanto có sáu đuôi và không thay đổi theo ngôi hay số. Mi parolas, vi parolas, ŝi parolas, ili parolas – “tôi nói, bạn nói, cô ấy nói, họ nói”: mỗi thì chỉ có một dạng. Không có động từ bất quy tắc, kể cả esti – “là”.

#Sáu đuôi động từ

Các nguyên âm theo một quy luật: a là hiện tại, i là quá khứ, o là tương lai. Chính các nguyên âm ấy trở lại trong phân từ -ant-, -int- và -ont-.

bây giờ

-isparolisquá khứ-asparolashiện tại-osparolostương lai

không có thì-usparolusđiều kiện-uparolumệnh lệnh – mong muốn-iparolinguyên mẫu

Với người Việt: tiếng Việt không chia động từ, thời gian được thể hiện bằng các từ như “đã”, “đang”, “sẽ”. Về ý nghĩa, -is, -as, -os gần với “đã”, “đang”, “sẽ”, nhưng trong tiếng Esperanto đuôi là bắt buộc: không thể chỉ nói mi paroli, mà phải nói mi parolas, mi parolis hoặc mi parolos.

#Chia đầy đủ động từ paroli – “nói”

Mọi động từ trong ngôn ngữ này đều theo bảng trên. Chỉ chủ ngữ thay đổi, nên cần có đại từ: riêng parolas không cho biết ai nói. Xem đại từ.

#Esti – “là”

• Mi estas feliĉa. – “Tôi hạnh phúc.”
• Ili estis hejme. – “Họ đã ở nhà.”
• Estu trankvila! – “Hãy bình tĩnh!”
• Estas tri katoj en la ĝardeno. – “Có ba con mèo trong vườn.”

Từ đứng sau esti không bao giờ mang đuôi tân ngữ -n: Mi estas instruisto – “Tôi là giáo viên”. Xem đối cách.

#Hiện tại, quá khứ và tương lai

-as chỉ điều đang xảy ra, thói quen và những sự thật chung. Nó cũng chỉ những trạng thái đã bắt đầu từ trước và vẫn còn tiếp diễn: Mi loĝas ĉi tie tri jarojn. – “Tôi sống ở đây được ba năm rồi.”

-is chỉ mọi kiểu quá khứ: Mi jam manĝis. – “Tôi đã ăn rồi.” Hieraŭ mi laboris. – “Hôm qua tôi đã làm việc.”

-os là tương lai: Morgaŭ mi vizitos vin. – “Ngày mai tôi sẽ đến thăm bạn.”

Trong lời nói gián tiếp, động từ giữ nguyên thì của lời gốc: Li diris, ke li volas manĝi. – “Anh ấy nói rằng anh ấy muốn ăn” (nghĩa đen là “muốn”, ở hiện tại).

#Thức điều kiện -us

-us diễn tả điều được tưởng tượng hoặc không có thật, không gắn với thời điểm nào. Trong câu “nếu” về điều chỉ là giả định, cả hai vế đều dùng -us:

• Se mi havus tempon, mi venus. – “Nếu tôi có thời gian thì tôi sẽ đến.”
• Mi ŝatus kafon. – “Tôi muốn một ly cà phê.”
• Ĉu vi povus helpi min? – “Bạn có thể giúp tôi được không?”

Với khả năng có thật, hãy dùng các thì thường: Se pluvos, mi restos hejme. – “Nếu trời mưa thì tôi sẽ ở nhà.” Tiếng Esperanto dùng thì tương lai ở cả hai vế.

#Thức mệnh lệnh -u: mệnh lệnh, mong muốn, “chúng ta hãy”

-u diễn tả điều ai đó muốn, đề nghị hoặc ra lệnh:

• Venu! – “Hãy đến đây!”
• Ni iru! – “Chúng ta đi thôi!”
• Li atendu. – “Để anh ấy đợi.”
• Mi volas, ke vi venu. – “Tôi muốn bạn đến.”
• Ĉu ni iru? – “Chúng ta đi nhé?”

“Xin vui lòng” lịch sự là bonvolu cộng động từ nguyên mẫu: Bonvolu sidiĝi. – “Xin mời ngồi.”

#Thì ghép, nói ngắn gọn

Esti cộng với một phân từ cho sắc thái thời gian tinh tế hơn và cho thể bị động:

PMEG khuyên nên dùng các dạng đơn trong hầu hết trường hợp. Chi tiết ở trang phân từ.

#Ngoại động từ và nội động từ: -ig- và -iĝ-

Mỗi gốc động từ hoặc là ngoại động từ (có tân ngữ) hoặc là nội động từ. Fermi – “đóng” là ngoại động từ: Mi fermas la pordon. – “Tôi đóng cửa.” Muốn nói “cửa đóng lại”, thêm -iĝ-: La pordo fermiĝas.

-ig- hoạt động theo chiều ngược lại và có nghĩa là “làm cho”: morti – “chết” → mortigi – “giết”. Cả hai có thể gắn vào cùng một gốc: sidi – “ngồi”, sidiĝi – “ngồi xuống”, sidigi – “cho (ai đó) ngồi”. Xem thêm ở trang hậu tố.

#Ví dụ trong câu

• Mi legas libron. – “Tôi đang đọc một cuốn sách.”
• Hieraŭ mi legis la tutan tagon. – “Hôm qua tôi đọc sách cả ngày.”
• Morgaŭ mi legos la novan ĉapitron. – “Ngày mai tôi sẽ đọc chương mới.”
• Kiam vi telefonis, mi kuiris. – “Khi bạn gọi điện, tôi đang nấu ăn.”
• Mi ŝatus legi pli ofte. – “Tôi muốn đọc nhiều hơn.”
• Se mi estus vi, mi ne farus tion. – “Nếu tôi là bạn thì tôi sẽ không làm thế.”
• Legu laŭte, mi petas! – “Làm ơn đọc to lên!”
• Ni iru al la biblioteko! – “Chúng ta đến thư viện đi!”
• Mi deziras, ke vi estu feliĉa. – “Tôi mong bạn hạnh phúc.”
• Mi ne komprenas la demandon. – “Tôi không hiểu câu hỏi.”

#Câu hỏi thường gặp

#Tiếng Esperanto có bao nhiêu thì?

Ba thì đơn: hiện tại -as, quá khứ -is và tương lai -os. Thêm thức điều kiện -us, thức mệnh lệnh -u và nguyên mẫu -i là bạn có đủ sáu đuôi động từ.

#Tiếng Esperanto có động từ bất quy tắc không?

Không. Mọi động từ, kể cả esti – “là”, havi – “có” và iri – “đi”, đều dùng cùng sáu đuôi ấy.

#Nói “chúng ta hãy” trong tiếng Esperanto như thế nào?

Dùng ni với dạng -u: Ni iru! – “Chúng ta đi thôi!”, Ni manĝu! – “Chúng ta ăn nào!”.

#Làm thế nào để phủ định một động từ?

Đặt ne trước nó: Mi ne komprenas. – “Tôi không hiểu.” Xem thêm ở câu hỏi và phủ định.

#Tiếng Esperanto có thì tiếp diễn như “tôi đang ăn” không?

Mi manĝas vừa nghĩa là “tôi ăn” vừa là “tôi đang ăn”. Có dạng ghép như mi estas manĝanta, nhưng hiếm khi cần đến.

#Nguồn

• Fundamento de Esperanto, quy tắc 6 (tiếng Anh) – Akademio de Esperanto
• PMEG: Verboj, I-verboj, AS, IS, U, US
• PMEG: Kunmetitaj verboformoj, Nerekta parolo: verboformoj
• PMEG: IG, IĜ
• Ngữ pháp Esperanto – Wikipedia