Danh từ và tính từ tiếng Esperanto: -o, -a, số nhiều -j

Mọi danh từ Esperanto kết thúc bằng -o và mọi tính từ bằng -a. Cả hai thêm -j cho số nhiều và -n cho tân ngữ, và tính từ luôn hòa hợp với danh từ của nó: bona kato, bonaj katoj, bonan katon, bonajn katojn – “(những) con mèo tốt”. Không có giống ngữ pháp và không có số nhiều bất quy tắc.

Tiếng Việt không biến đổi từ: “con mèo” và “những con mèo” dùng cùng một danh từ. Trong Esperanto, -j và -n là bắt buộc và tính từ phải lặp lại chúng, nên đừng bỏ chúng chỉ vì tiếng Việt không có.

#Danh từ: đuôi -o

Danh từ là mọi từ kết thúc bằng -o: domo – “ngôi nhà”, amiko – “người bạn”, kuro – “cuộc chạy”. Đuôi cho biết từ loại, nên một gốc từ cho ra nhiều từ: bela – “đẹp”, bele – “một cách đẹp đẽ”, belo – “vẻ đẹp”. Đây là nền tảng của cấu tạo từ trong Esperanto.

belodanh từ

-obelodanh từ-abelatính từ-ebeletrạng từ-ibeliđộng từ nguyên mẫu

Danh từ không có giống ngữ pháp. Hầu hết các từ chỉ người, như amiko – “người bạn” hay instruisto – “giáo viên”, không cho biết giới tính. Một vài gốc từ có nghĩa là nam, và hậu tố -in- tạo dạng nữ: patro – “bố”, patrino – “mẹ”. Xem hậu tố.

#Số nhiều: -j

Thêm -j sau đuôi: domo → domoj – “những ngôi nhà”, bela → belaj. Đuôi -aj đọc gần như “ai” trong tiếng Việt, còn -oj gần như “ôi”.

Sau bất kỳ số nào lớn hơn một, danh từ ở số nhiều: du katoj – “hai con mèo”, tri grandaj domoj – “ba ngôi nhà lớn”. Với unu – “một”, nó vẫn ở số ít: unu tago – “một ngày”.

#Sự hòa hợp: tính từ lặp lại danh từ

Tính từ nhận cùng -j và -n với danh từ mà nó miêu tả. Đây là toàn bộ mô hình:

• La bonaj katoj dormas. – “Những con mèo ngoan đang ngủ.”
• Mi vidas bonajn katojn. – “Tôi thấy những con mèo ngoan.”

Thứ tự không bao giờ đổi: đuôi, rồi -j, rồi -n. Vì vậy là katojn, không bao giờ là katonj. Đuôi tân ngữ số nhiều -ojn là -oj cộng thêm n. Khi nào thêm -n được giải thích ở trang đối cách.

Những từ hoạt động như tính từ cũng hòa hợp theo cách tương tự. Điều này gồm các từ sở hữu như mia – “của tôi” và các từ tương liên như tiu – “đó”: miajn amikojn – “những người bạn của tôi” (tân ngữ), tiujn librojn – “những cuốn sách đó” (tân ngữ). Xem đại từ và từ tương liên.

#Vị trí của tính từ

Trong tiếng Việt, tính từ đứng sau danh từ (“nhà đẹp”). Trong Esperanto, tính từ thường đứng trước danh từ, nhưng đứng sau cũng đúng: bela domo hoặc domo bela – “một ngôi nhà đẹp”. Các đuôi cho biết tính từ thuộc danh từ nào, kể cả khi thứ tự từ thay đổi.

#Tính từ sau esti

Sau esti – “là”, iĝi – “trở thành” và ŝajni – “có vẻ”, tính từ hòa hợp về số nhưng không bao giờ nhận -n:

• La katoj estas bonaj. – “Những con mèo này ngoan.”
• La domo ŝajnas malnova. – “Ngôi nhà có vẻ cũ.”

Một tính từ miêu tả hai danh từ số ít nối bằng kaj – “và” thì ở số nhiều: La tablo kaj la seĝo estas novaj. – “Cái bàn và cái ghế còn mới.”

#So sánh: pli, plej, ol

Esperanto không có đuôi so sánh và không có dạng bất quy tắc kiểu “good – better – best”. Những từ ngắn làm việc đó:

Bona vẫn đều đặn: pli bona – “tốt hơn”, la plej bona – “tốt nhất”. Chính những từ này cũng dùng để so sánh trạng từ: pli rapide – “nhanh hơn”. Chi tiết xem so sánh.

Sau ol và kiel, từ giữ vai trò mà nó có trong câu đầy đủ:

• Mi amas vin pli ol li. – “Tôi yêu bạn nhiều hơn anh ấy yêu bạn.”
• Mi amas vin pli ol lin. – “Tôi yêu bạn nhiều hơn (tôi yêu) anh ấy.”

Để nói “rất” và “quá”, dùng tre và tro: tre granda – “rất to”, tro granda – “quá to”. Các hậu tố -eg- và -et- thay đổi mức độ ngay trong từ: granda → grandega – “khổng lồ”, domo → dometo – “căn nhà nhỏ”.

#Lỗi thường gặp

#Ví dụ trong câu

• Ŝi loĝas en malgranda blanka domo. – “Cô ấy sống trong một ngôi nhà nhỏ màu trắng.”
• Ni ne timas la malvarmon. – “Chúng tôi không sợ cái lạnh.”
• Miaj geavoj havas grandan ĝardenon. – “Ông bà tôi có một khu vườn lớn.”
• La novaj najbaroj estas tre afablaj. – “Những người hàng xóm mới rất thân thiện.”
• Mi legis tri interesajn librojn. – “Tôi đã đọc ba cuốn sách thú vị.”
• Ĉu vi vidis miajn novajn ŝuojn? – “Bạn đã thấy đôi giày mới của tôi chưa?”
• Ni tagmanĝis en restoracio plena de turistoj. – “Chúng tôi ăn trưa trong một nhà hàng đầy khách du lịch.”
• La supo ŝajnas tro varma. – “Món súp có vẻ quá nóng.”
• La pano kaj la fromaĝo estas freŝaj. – “Bánh mì và phô mai đều tươi.”
• Mia fratino estas pli alta ol mi. – “Chị tôi cao hơn tôi.”
• Ĉi tiu estas la plej malnova ponto en nia urbo. – “Đây là cây cầu cổ nhất trong thành phố của chúng tôi.”
• La hundo de mia onklo estas grandega. – “Con chó của chú tôi to khổng lồ.”

#Câu hỏi thường gặp

#Tính từ tiếng Esperanto có hòa hợp với danh từ không?

Có, về số và cách. Nếu danh từ có -j hoặc -n thì mọi tính từ miêu tả nó cũng có: grandajn domojn – “những ngôi nhà lớn” (tân ngữ). Không có sự hòa hợp về giống, vì không có giống ngữ pháp.

#Số nhiều trong tiếng Esperanto được tạo thế nào?

Thêm -j vào danh từ và vào các tính từ của nó: nova libro → novaj libroj – “những cuốn sách mới”. Không có ngoại lệ.

#Nói “tốt hơn” và “tốt nhất” trong tiếng Esperanto thế nào?

Pli bona là “tốt hơn” và la plej bona là “tốt nhất”. Với trạng từ: pli bone – “tốt hơn”, plej bone – “tốt nhất”.

#Tính từ có thể đứng sau danh từ không?

Có. Domo bela và bela domo đều đúng; các đuôi cho biết những từ nào thuộc về nhau.

#Nguồn

• Fundamento de Esperanto, quy tắc 2 và 3 (tiếng Anh) – Akademio de Esperanto
• Seksa signifo de O-vortoj – PMEG
• A-vortoj: bazaj reguloj – PMEG
• Nombro: bazaj reguloj và Nombro ĉe A-vortoj – PMEG
• N-finaĵo: bazaj reguloj – PMEG
• Kiel kaj ol: uzado và kun rolmontriloj – PMEG
• Esperanto grammar – Wikipedia tiếng Anh