Từ tương liên tiếng Esperanto: bảng đủ 45 từ

Từ tương liên là 45 từ hỏi và từ đáp cơ bản như kiu – “ai”, tie – “ở đó” và neniam – “không bao giờ”. Mỗi từ ghép một trong 5 phần đầu với một trong 9 phần cuối, nên 14 mảnh ghép tạo ra đủ 45 từ. Người nói Esperanto gọi chúng là tabelvortoj – “từ trong bảng”, và tất cả đều có trong Fundamento năm 1905.

#Bảng từ tương liên

Các cột là phần đầu, các hàng là phần cuối.

ki- + -o = kio

Đuôi	ki- (hỏi)	ti- (chỉ định)	i- (một … nào đó)	ĉi- (mọi)	neni- (không)
-o vật	kio – cái gì	tio – cái đó	io – một cái gì đó	ĉio – mọi thứ	nenio – không có gì
-u người, cá thể	kiu – ai, nào	tiu – người/cái đó	iu – ai đó	ĉiu – mọi người, mỗi	neniu – không ai, không cái nào
-a loại, tính chất	kia – loại nào, thế nào	tia – như vậy, loại đó	ia – loại nào đó	ĉia – đủ loại	nenia – không loại nào
-e nơi chốn	kie – ở đâu	tie – ở đó	ie – ở đâu đó	ĉie – khắp nơi	nenie – không ở đâu
-el cách thức, mức độ	kiel – như thế nào, như	tiel – như vậy	iel – bằng cách nào đó	ĉiel – bằng mọi cách	neniel – bằng cách nào cũng không
-am thời gian	kiam – khi nào	tiam – lúc đó	iam – có lúc, từng	ĉiam – luôn luôn	neniam – không bao giờ
-om số lượng	kiom – bao nhiêu	tiom – chừng đó, nhiều như vậy	iom – một chút, một ít	ĉiom – toàn bộ chừng đó	neniom – không chút nào
-al lý do	kial – tại sao	tial – vì thế	ial – vì lý do nào đó	ĉial – vì mọi lý do	nenial – không vì lý do nào
-es sở hữu	kies – của ai	ties – của người đó	ies – của ai đó	ĉies – của mọi người	nenies – của không ai

#Cách ghi nhớ

Hãy học 14 mảnh ghép, đừng học 45 từ. Sau đó đọc bất kỳ từ tương liên nào như “phần đầu + phần cuối”: neni- “không” + -am “thời gian” = neniam – “không bao giờ”.

Các phần đầu có thể đối chiếu với tiếng Việt:

• ki- hỏi hoặc nối, giống các từ hỏi “ai, gì, nào, đâu”: kio – “cái gì”, kie – “ở đâu”, kiam – “khi nào”.
• ti- chỉ định, giống “đó, này, kia”: tio – “cái đó”, tie – “ở đó”, tiam – “lúc đó”.
• i- mơ hồ như “nào đó”, ĉi- bao quát mọi thứ như “mọi, tất cả”, còn neni- phủ định như “không”. Tiếng Việt có những mẫu tương tự: “ai cũng” ≈ ĉiu, “đâu cũng” ≈ ĉie, “không ai” ≈ neniu, “không đâu” ≈ nenie.

Các phần cuối mới là phần khó hơn. Vài mẹo dưới đây giúp nhớ (chỉ là mẹo, không phải từ nguyên):

• -e chỉ nơi chốn: tie, kie, ie, ĉie, nenie.
• -es chỉ sở hữu, tương ứng với “của”: kies – “của ai”.
• -al chỉ lý do: kial – “tại sao”.
• -u dùng cho một người hoặc một vật riêng lẻ; -o cho vật nói chung.

Hãy luyện từng hàng xuyên qua cả năm cột: kiam? – tiam – iam – ĉiam – neniam. Câu hỏi và câu đáp thường đi thành cặp: Kie? – Tie. (“Ở đâu?” – “Ở đó.”) Kiam? – Tiam. (“Khi nào?” – “Lúc đó.”)

#Kiu hay kio, ĉiu hay ĉiuj

Kiu hỏi về một người hoặc một vật trong nhóm, và có thể đứng trước danh từ: kiu libro – “cuốn sách nào”, tiu domo – “ngôi nhà đó”. Kio hỏi về vật nói chung và đứng một mình:

• Kio estas tio? – “Đó là cái gì?”
• Kiu estas tiu? – “Người đó là ai?”

Ĉiu nghĩa là “mỗi, mọi (người)” và là số ít; ĉiuj nghĩa là “tất cả, mọi người” và là số nhiều:

• Ĉiu infano ludas. – “Đứa trẻ nào cũng đang chơi.”
• Ĉiuj infanoj ludas. – “Tất cả bọn trẻ đang chơi.”

#Thêm -n và -j

Chỉ một số từ tương liên nhận đuôi. Những từ có đuôi -u và -a hòa hợp với danh từ giống như tính từ. Những từ có đuôi -e, -el, -am, -om và -al hoạt động như trạng từ và không đổi, trừ các từ -e nhận -n để chỉ hướng.

• Kiun vi vidis? – “Bạn đã thấy ai?”
• Mi aĉetis tiujn librojn. – “Tôi đã mua những cuốn sách đó.”
• Kion vi diris? – “Bạn đã nói gì?”
• Kien vi iras? – “Bạn đi đâu?” So sánh với Kie vi estas? – “Bạn đang ở đâu?”
• Mi vidis neniun. – “Tôi không thấy ai cả.”

Quy tắc về -n giống như ở mọi nơi khác: xem đối cách. Tiếng Việt không biến đổi từ, nhưng trong Esperanto -j và -n là bắt buộc: không thể nói tiu libroj hay kio vi vidis? khi cần tiuj libroj và kion vi vidis?.

#Ĉi tiu và tiu ĉi: “này”

Các từ ti- trung tính về khoảng cách, nên tiu có thể là “này” hoặc “đó”. Thêm ĉi để chỉ sự gần: ĉi tiu hoặc tiu ĉi – “cái này (ở đây)”, ĉi tie hoặc tie ĉi – “ở đây”. Hai thứ tự có nghĩa như nhau.

Hãy viết thành hai từ, không có dấu gạch nối. Dấu gạch nối chỉ xuất hiện trong các từ được tạo từ chúng: ĉi-jare – “năm nay”, ĉi-nokte – “đêm nay”.

#Ajn: “bất kỳ”

Ajn sau một từ tương liên nghĩa là “bất kỳ” hoặc “dù … nào đi nữa”: kiu ajn – “bất cứ ai”, kio ajn – “bất cứ cái gì”, kie ajn – “ở bất cứ đâu”, iam ajn – “vào bất cứ lúc nào”. Nó luôn đứng ngay sau từ tương liên. Nenion ajn nghĩa là “hoàn toàn không có gì”.

#Từ tương liên nối mệnh đề

Các từ ki- cũng mở đầu mệnh đề quan hệ và câu hỏi gián tiếp, giống “người mà”, “cái mà”, “ở đâu”:

• La viro, kiu venis, estas mia patro. – “Người đàn ông đã đến là bố tôi.”
• La libro, kiun mi legas, estas bona. – “Cuốn sách tôi đang đọc rất hay.”
• Mi faris tion, kion vi petis. – “Tôi đã làm điều bạn yêu cầu.”
• Mi ne scias, kie li loĝas. – “Tôi không biết anh ấy sống ở đâu.”

Để nói về số lượng của một thứ, thêm da: Kiom da mono vi havas? – “Bạn có bao nhiêu tiền?” Các câu hỏi với từ ki- được trình bày ở trang câu hỏi và phủ định.

#Ví dụ trong câu

• Kiu estas tiu viro? – “Người đàn ông đó là ai?”
• Kio estas en la skatolo? – “Trong hộp có gì?”
• Kian veteron vi havas tie? – “Ở đó thời tiết thế nào?”
• Ĉiu infano ricevis donacon. – “Đứa trẻ nào cũng nhận được quà.”
• Ĉiuj ĝojis pri la neĝo. – “Ai cũng vui mừng vì tuyết.”
• Iu frapas ĉe la pordo. – “Có ai đó đang gõ cửa.”
• Mi serĉis la ŝlosilon ĉie, sed trovis ĝin nenie. – “Tôi tìm chìa khóa khắp nơi mà không thấy ở đâu cả.”
• Kiam vi alvenos, telefonu al mi. – “Khi nào bạn đến nơi, hãy gọi cho tôi.”
• Ĉi tiu domo estas pli granda ol tiu. – “Ngôi nhà này to hơn ngôi nhà kia.”
• Prenu kiun ajn libron vi volas. – “Bạn thích cuốn sách nào thì cứ lấy.”

#Câu hỏi thường gặp

#Tiếng Esperanto có bao nhiêu từ tương liên?

Có 45 từ: năm phần đầu (ki-, ti-, i-, ĉi-, neni-) nhân với chín phần cuối (-o, -u, -a, -e, -el, -am, -om, -al, -es). Những dạng như aliu với ali- “khác” là không chính thức và PMEG khuyên không dùng.

#Kiu và kio khác nhau thế nào?

Kiu dùng cho người và cho một vật trong số nhiều vật (“ai”, “nào”), và có thể đứng trước danh từ. Kio dùng cho vật nói chung (“cái gì”) và đứng một mình.

#Nên viết ĉi tiu hay tiu ĉi?

Cả hai đều đúng và có nghĩa như nhau: “này”. Ĉi có thể đứng trước hoặc sau từ tương liên.

#Từ tương liên có nhận -n không?

Những từ có đuôi -u, -a và -o nhận -n khi là tân ngữ: kiun, tian, tion. Những từ có đuôi -e chỉ nhận khi chỉ hướng: tien. Các từ còn lại không bao giờ đổi.

#Vì sao gọi là từ tương liên?

Vì chúng đi theo từng bộ tương ứng: mỗi từ hỏi có các từ đối ứng chỉ định, bất định, bao quát và phủ định. Trong tiếng Esperanto, chúng được gọi là tabelvortoj, theo cái bảng mà người ta thường dùng để học chúng.

#Nguồn

• PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj, Postpartoj kaj finaĵoj, ALI-vortoj
• PMEG: Ĉi, Ajn, N por direkto
• Fundamento de Esperanto – Akademio de Esperanto
• Esperanto vocabulary – Wikipedia