Ngữ pháp
Giới từ tiếng Esperanto: đủ 33 giới từ kèm ví dụ
Ba mươi ba từ ngắn, mỗi từ một nghĩa cố định – và riêng je thì không có nghĩa riêng.
Tiếng Esperanto có 33 giới từ chính thức, và tất cả đã có trong Fundamento de Esperanto (1905). Chúng không bao giờ đổi dạng, luôn đứng trước danh từ của mình, và danh từ theo sau giữ nguyên dạng chủ cách (quy tắc 8 trong 16 quy tắc).
Có một ngoại lệ: sau giới từ chỉ nơi chốn, đuôi -n cho biết chuyển động hướng tới một nơi. Khi không giới từ nào hợp nghĩa, tiếng Esperanto dùng je, giới từ duy nhất không có nghĩa riêng.
Giới từ chỉ nơi chốn và chuyển động trong một cái nhìn
Mười hai từ cho biết vật này ở đâu so với vật kia, và năm từ mô tả chuyển động: al “đến”, de “từ”, el “ra khỏi”, tra “xuyên qua” và ĝis “đến tận”. Malantaŭ “phía sau” không nằm trong 33 từ nhưng được tạo từ mal- + antaŭ. Mọi câu ví dụ dưới đây đều lấy từ PMEG.
en trongLi kuŝis en la lito. Anh ấy nằm trên giường.
Tất cả 33 giới từ
| Giới từ | Ý nghĩa | Ví dụ | Dịch nghĩa |
|---|---|---|---|
| al | đến, hướng tới; cho (ai) | al la urbo; doni al Petro | “đến thành phố; đưa cho Petro” |
| anstataŭ | thay cho | teo anstataŭ kafo | “trà thay cho cà phê” |
| antaŭ | phía trước; trước (thời gian) | antaŭ la domo; antaŭ la leciono | “trước ngôi nhà; trước buổi học” |
| apud | bên cạnh | apud la fenestro | “bên cạnh cửa sổ” |
| ĉe | tại; ở nhà ai | ĉe la tablo; ĉe mi | “ở bàn; ở chỗ tôi” |
| ĉirkaŭ | xung quanh; khoảng (ước chừng) | ĉirkaŭ la lago; ĉirkaŭ tri horoj | “quanh hồ; khoảng ba tiếng” |
| da | (sau một lượng) | glaso da akvo | “một ly nước” |
| de | từ; của (chủ sở hữu); bởi (người thực hiện) | de Varsovio; la libro de Petro; amata de ĉiuj | “từ Warszawa; sách của Petro; được mọi người yêu mến” |
| dum | trong lúc | dum la tago | “trong ngày” |
| ekster | bên ngoài | ekster la urbo | “ngoài thành phố” |
| el | ra khỏi; làm bằng; một trong | el la domo; el ligno; unu el ni | “ra khỏi nhà; bằng gỗ; một người trong chúng ta” |
| en | trong; vào (với -n) | en la ĉambro; en la ĉambron | “trong phòng; vào phòng” |
| ĝis | cho đến; đến tận | ĝis morgaŭ; ĝis la stacio | “hẹn mai gặp; đến tận nhà ga” |
| inter | giữa, trong số | inter la arboj | “giữa những cái cây” |
| je | không có nghĩa cố định | je la tria horo | “vào lúc ba giờ” |
| kontraŭ | chống lại; đối diện | kontraŭ la vento | “ngược gió” |
| krom | ngoại trừ; ngoài ra | ĉiuj krom mi | “mọi người trừ tôi” |
| kun | cùng với | kun amiko | “cùng một người bạn” |
| laŭ | theo; dọc theo | laŭ mi; laŭ la rivero | “theo tôi; dọc bờ sông” |
| malgraŭ | bất chấp | malgraŭ la pluvo | “bất chấp mưa” |
| per | bằng, nhờ (dụng cụ) | per krajono; per trajno | “bằng bút chì; bằng tàu hỏa” |
| po | mỗi (theo tỉ lệ) | po tri pomoj | “mỗi người ba quả táo” |
| por | cho; để | por vi; por lerni | “cho bạn; để học” |
| post | sau; phía sau | post la leciono; post la domo | “sau buổi học; sau ngôi nhà” |
| preter | ngang qua | preter la domo | “đi ngang qua ngôi nhà” |
| pri | về, liên quan đến | pri la vetero | “về thời tiết” |
| pro | vì, do | pro la pluvo | “vì trời mưa” |
| sen | không có | sen mono | “không có tiền” |
| sub | dưới | sub la tablo | “dưới bàn” |
| super | bên trên | super la urbo | “phía trên thành phố” |
| sur | trên | sur la tablo | “trên bàn” |
| tra | xuyên qua | tra la arbaro | “xuyên qua rừng” |
| trans | bên kia, vượt qua | trans la rivero | “bên kia sông” |
Những từ như malantaŭ “phía sau” (mal- + antaŭ) và ekde “kể từ” được tạo từ 33 từ này và không được tính riêng. PMEG còn liệt kê vài giới từ không chính thức, như far “bởi (tác giả)”. Phần lớn người viết dùng fare de thay thế.
Những cặp dễ nhầm đối với người Việt
Các từ tiếng Việt như “với”, “của”, “cho”, “bằng” bao trùm nhiều giới từ Esperanto khác nhau, nên cần chọn đúng.
| Tiếng Việt | Esperanto | Ví dụ |
|---|---|---|
| cùng với (đi cùng ai) | kun | Mi manĝas kun amiko. – “Tôi ăn cùng một người bạn.” |
| bằng (dụng cụ) | per | Mi manĝas per forko. – “Tôi ăn bằng dĩa.” |
| (chỉ lượng; tiếng Việt không cần giới từ) | da | kilogramo da pomoj – “một cân táo” |
| của (sở hữu), từ (nguồn gốc) | de | la domo de mia patro – “nhà của bố tôi” |
| bằng (chất liệu), trong số | el | ringo el oro – “chiếc nhẫn bằng vàng” |
| cho (mục đích, lợi ích) | por | Ĝi estas por vi. – “Cái này dành cho bạn.” |
| vì (lý do) | pro | Dankon pro la helpo. – “Cảm ơn vì đã giúp.” |
| trong (khoảng thời gian) | dum hoặc -n | dum du semajnoj / du semajnojn – “trong hai tuần” |
Je: giới từ không có nghĩa riêng
Quy tắc 14 của Fundamento nói mọi giới từ đều có nghĩa cố định. Khi không từ nào hợp, bạn dùng je. Các cách dùng phổ biến nhất (PMEG) là:
- Giờ giấc và lễ hội: je la oka – “vào lúc tám giờ”; je Pasko – “vào dịp Phục sinh”.
- Chênh lệch về mức độ: je unu jaro pli juna – “trẻ hơn một tuổi”.
- Bộ phận cơ thể và tình trạng: kapti je la brako – “nắm lấy cánh tay”; malsana je la brusto – “đau ở ngực”.
- Cảm xúc và niềm tin: kredi je Dio – “tin vào Chúa”.
PMEG khuyên tránh je khi có giới từ chính xác hơn. Về giờ giấc, xem số từ và thời gian.
Chỉ hướng: giới từ + -n
Giới từ chỉ nơi chốn (en, sur, sub, antaŭ, apud, inter, trans và các từ khác) cho biết vật ở đâu. Thêm -n vào danh từ, chúng cho biết đi đến đâu (quy tắc 13). Đây là một trong những cách dùng của đối cách. Tiếng Việt phân biệt hai ý này bằng động từ (“ở”, “vào”), còn tiếng Esperanto phân biệt bằng đuôi -n.
| Vị trí (không có -n) | Chuyển động (có -n) |
|---|---|
| La kato saltas sur la tablo. – “Con mèo nhảy nhót trên bàn.” | La kato saltas sur la tablon. – “Con mèo nhảy lên bàn.” |
| La birdo flugas en la ĉambro. – “Con chim bay trong phòng.” | La birdo flugas en la ĉambron. – “Con chim bay vào phòng.” |
Chỉ những giới từ cũng có thể chỉ nơi chốn mới nhận -n này. Al, el, de và ĝis không bao giờ chỉ nơi chốn, nên không bao giờ theo sau bởi -n: al la urbo, el la lernejo. Đuôi -n chỉ hướng luôn có nghĩa là chuyển động tới, không bao giờ là rời xa (PMEG).
Đối cách thay cho giới từ
Quy tắc 14 cũng cho phép dùng -n trần thay cho je: Mi ridas je lia naiveco = Mi ridas lian naivecon – “Tôi cười trước sự ngây thơ của anh ấy”. Ngày nay cách này hiếm với các động từ như ridi. Nó phổ biến với thời gian và số đo:
- Mi venos lundon. – “Tôi sẽ đến vào thứ Hai.”
- Ni restis tri tagojn. – “Chúng tôi ở lại ba ngày.”
- Ĝi kostas dek eŭrojn. – “Nó giá mười euro.”
Giới từ làm tiền tố và gốc từ
Phần lớn giới từ cũng hoạt động như tiền tố của động từ. Nghĩa vẫn gần với giới từ:
| Từ | Thành phần | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| alveni | al + veni | “đến nơi” |
| eliri | el + iri | “đi ra” |
| eniri | en + iri | “đi vào” |
| kunlabori | kun + labori | “hợp tác” |
| subskribi | sub + skribi | “ký tên” |
| transiri | trans + iri | “băng qua” |
| priskribi | pri + skribi | “mô tả” |
| antaŭvidi | antaŭ + vidi | “thấy trước” |
Chúng cũng nhận các đuôi thông thường: apuda “bên cạnh”, kontraŭa “đối nghịch”, antaŭe “trước đây”, poste “sau đó”, kune “cùng nhau”, ĉirkaŭi “bao quanh”. Cả một cụm từ có thể thành một từ: sen hejmo → senhejma “vô gia cư”, inter nacioj → internacia “quốc tế”. Xem cấu tạo từ và tiền tố.
Ví dụ trong câu
- La kato dormas sub la tablo. – “Con mèo đang ngủ dưới bàn.”
- La kato kuris sub la tablon. – “Con mèo chạy vào dưới bàn.”
- Mi atendos vin antaŭ la kinejo. – “Tôi sẽ đợi bạn trước rạp chiếu phim.”
- Post la leciono ni iris al kafejo. – “Sau buổi học chúng tôi đến quán cà phê.”
- Ŝi venas el Brazilo. – “Cô ấy đến từ Brasil.”
- Mi ricevis leteron de mia avino. – “Tôi nhận được thư của bà tôi.”
- Ni promenis tra la arbaro. – “Chúng tôi đi dạo xuyên rừng.”
- Mi laboras ĉe granda firmao. – “Tôi làm việc ở một công ty lớn.”
- Li parolis pri sia vojaĝo dum la tuta vespero. – “Anh ấy nói về chuyến đi của mình suốt buổi tối.”
Câu hỏi thường gặp
Tiếng Esperanto có bao nhiêu giới từ?
Tiếng Esperanto có 33 giới từ chính thức, tất cả từ Fundamento năm 1905. Các dạng phái sinh như malantaŭ và từ không chính thức như far không được tính.
Sau giới từ trong tiếng Esperanto dùng cách nào?
Chủ cách: kun mia amiko. Ngoại lệ duy nhất là chỉ hướng sau giới từ chỉ nơi chốn, khi danh từ nhận -n: en la domon “vào trong nhà”.
Kun và per khác nhau thế nào?
Kun nghĩa là “cùng với” một người hay vật; per nghĩa là “bằng” một dụng cụ hay phương pháp. Mi skribas kun amiko per krajono – “Tôi viết cùng một người bạn, bằng bút chì.”
Khi nào nên dùng je?
Chỉ dùng je khi không giới từ nào khác hợp. Cách dùng thường gặp nhất là với giờ giấc: je la tria – “vào lúc ba giờ”.
De và da khác nhau thế nào?
Da nối một lượng với thứ được đo: glaso da vino “một ly rượu vang”. De chỉ chủ sở hữu, nguồn gốc hoặc người thực hiện: la glaso de Petro “ly của Petro”.
Nguồn
- Fundamento de Esperanto – grammar in English (rules 8, 13, 14)
- PMEG – Rolvortetoj (prepositions)
- PMEG – Lokaj rolvortetoj (prepositions of place, with example sentences)
- PMEG – Direktaj rolvortetoj (al, el, ĝis)
- PMEG – Je
- PMEG – N for direction
- PMEG – Afiksecaj elementoj (prepositions in compounds)
- PMEG – Neoficialaj vortetoj
- Wikipedia – Esperanto grammar
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.