Số đếm tiếng Esperanto: 0–100, số thứ tự, ngày và giờ

Esperanto đếm bằng 13 từ cơ bản: nul (0), unu (1) đến naŭ (9), dek (10), cent (100) và mil (1.000). Quy tắc trong Fundamento (quy tắc 4) rất đơn giản: các số viết liền nhau thì nhân, các số viết cách nhau thì cộng. Vì vậy dudek = 2 × 10 = 20, còn dek du = 10 + 2 = 12.

12: dek du = 10 + 2

12

dek10+du2

20: dudek = 2 × 10

20

dudek2 × 10

2026: du mil dudek ses = 2 × 1000 + 2 × 10 + 6

2026

du mil2 × 1000+dudek2 × 10+ses6

Số từ không bao giờ biến đổi: chúng không nhận -j số nhiều và không nhận -n đối cách. Mi havas du fratojn – “Tôi có hai anh em trai”. Ngoại lệ duy nhất là unu với nghĩa “một số”: unuj … aliaj – “một số … những người khác” (PMEG).

Để chuyển đổi bất kỳ số nào một cách tự động, hãy dùng công cụ chuyển đổi số.

Người Việt sẽ thấy quen: tiếng Việt cũng ghép theo kiểu nhân và cộng, như “hai mươi” (2 × 10) và “mười hai” (10 + 2), giống dudek và dek du. Khác biệt là tiếng Việt cần loại từ (“hai con mèo”, “ba cái bàn”), còn Esperanto thì không: chỉ cần du katoj, tri tabloj.

#Số từ 0–10

Mọi chữ cái đều được phát âm, và c luôn đọc là “ts” (xem bảng chữ cái). Ses (6) và sep (7) dễ nhầm với nhau, nên hãy phát âm rõ ràng. Hãy đọc rõ cả phụ âm cuối như -n, -r, -s, -p: kvar, kvin, ses, sep. Tiếng Việt không có -s, -r ở cuối âm tiết, nên dễ bị nuốt mất.

#Số từ 11–20

Các số 11–19 là dek cộng một chữ số, viết thành hai từ.

#Số từ 21–100: một quy tắc

Các chục là một từ: chữ số + dek. Mọi số từ 21 đến 99 là số chục, một khoảng trắng, rồi chữ số đơn vị.

#Trăm, nghìn và triệu

Hàng trăm cũng ghép thành một từ: ducent (200), tricent (300), naŭcent (900). Mọi thứ còn lại viết rời. Hàng nghìn luôn là một từ riêng: du mil (2.000), không phải dumil (PMEG). Đừng dùng dấu gạch nối: cent tridek du, không phải cent-tridek-du.

Miliono và miliardo là danh từ, nên chúng nhận -j và da: dek milionoj da homoj – “mười triệu người”. Esperanto dùng thang số dài: biliono là 10¹², không phải “billion” (10⁹) của tiếng Anh, vốn là miliardo (PMEG).

Với người Việt: mil tương ứng với “nghìn” (miền Nam nói “ngàn”), miliono với “triệu”, và miliardo (10⁹) với “tỷ”. Vì vậy “một tỷ” là unu miliardo, và “hai nghìn” là du mil, cùng cấu trúc “số + đơn vị”. Tiếng Việt viết 1.000.000 với dấu chấm giữa các nhóm ba chữ số và dùng dấu phẩy thập phân; Esperanto cũng dùng dấu phẩy thập phân.

#Số thứ tự: -a

Thêm đuôi tính từ -a để có số thứ tự: unua “thứ nhất”, dua “thứ hai”, tria “thứ ba”, kvara, kvina, sesa, sepa, oka, naŭa, deka “thứ mười”. Số thứ tự hòa hợp như mọi tính từ: la unuaj tagoj, la sepan tagon. Tiếng Việt dùng “thứ” hay “nhất, nhì, ba” còn Esperanto chỉ cần thêm -a.

Trong số thứ tự ghép, PMEG khuyên dùng dấu gạch nối cho rõ ràng: dek-unua “thứ mười một”, dudek-unua “thứ hai mươi mốt”. Dạng dudek unua cũng xuất hiện. Khi viết bằng chữ số, viết 1-a, 21-a.

Với đuôi -e ta có trạng từ: unue “thứ nhất là”, due “thứ hai là”. Với đuôi -o ta có danh từ: unuo “một đơn vị”, dekduo “một tá”, cento “một trăm”.

#Phân số, bội số và nhóm

Quy tắc 4 của Fundamento thêm ba hậu tố cho số và giới từ po.

-obl- và fojo khác nhau: duobla pago là khoản trả gấp đôi, còn dufoja pago là khoản được trả hai lần (PMEG).

Esperanto dùng dấu phẩy thập phân: 3,5 đọc là tri komo kvin. Phép tính rất đơn giản: du plus du estas kvar (2 + 2 = 4), dek minus tri estas sep, sep dividite per du estas tri komo kvin (PMEG).

#Ngày tháng

Ngày tháng là la + số thứ tự + de + tháng (+ năm). Từ tago “ngày” được lược đi. Thứ tự ngày – tháng – năm giống tiếng Việt.

• la sepa de Oktobro 2026 – “ngày 7 tháng 10 năm 2026”
• viết: la 7-a de Oktobro 2026
• Hodiaŭ estas la unua de Majo. – “Hôm nay là ngày mồng một tháng Năm.”

Khi ngày tháng trả lời câu hỏi “khi nào?”, nó nhận -n: Ni venos la sepan de Oktobro – “Chúng tôi sẽ đến vào ngày 7 tháng 10”. Trong thư từ: merkredon, la 26-an de Novembro 1997 (PMEG). Năm được đọc như số bình thường: en 1887 = en mil okcent okdek sep. Tên tháng và tên thứ trong tuần có ở trang ngày và tháng.

#Nói giờ

Giờ là số thứ tự đi với la: “giờ thứ ba”. Các từ như horo và minutoj thường được lược (PMEG).

Dùng antaŭ “trước” và post “sau”, không bao giờ dùng de. “Lúc” một thời điểm là je (xem giới từ).

#Ví dụ trong câu

• Mi havas du fratojn kaj unu fratinon. – “Tôi có hai anh em trai và một chị em gái.”
• La bileto kostas dudek kvin eŭrojn. – “Vé giá hai mươi lăm euro.”
• Mia avino naskiĝis en mil naŭcent kvindek kvar. – “Bà tôi sinh năm 1954.”
• Ŝi loĝas en la kvina etaĝo. – “Cô ấy sống ở tầng năm.”
• Mi legis la libron dufoje. – “Tôi đã đọc cuốn sách hai lần.”
• Duono de la klaso estas malsana. – “Một nửa lớp bị ốm.”
• La trajno foriras je la tria kaj duono. – “Tàu rời đi lúc ba giờ rưỡi.”
• La infanoj eniris po du. – “Bọn trẻ vào từng hai đứa một.”

#Câu hỏi thường gặp

#Đếm đến 10 trong tiếng Esperanto thế nào?

Unu, du, tri, kvar, kvin, ses, sep, ok, naŭ, dek. Số không là nul.

#Nói 2026 trong tiếng Esperanto thế nào?

Du mil dudek ses. Hàng nghìn luôn là một từ riêng, nên 2.000 là du mil, không phải dumil.

#Nói “thứ nhất”, “thứ hai” và “thứ ba” thế nào?

Thêm -a vào số: unua, dua, tria. “Thứ hai mươi mốt” là dudek-unua.

#Một tỷ trong tiếng Esperanto là gì?

Miliardo (10⁹). Biliono nghĩa là 10¹², vì Esperanto theo thang số dài.

#Nói giờ trong tiếng Esperanto thế nào?

Dùng la với số thứ tự: Estas la oka – “Tám giờ”. “Lúc tám giờ” là je la oka, còn tám rưỡi là la oka kaj duono.

#Nguồn

• Fundamento de Esperanto – ngữ pháp bằng tiếng Anh (quy tắc 4)
• PMEG – Nombroj (số)
• PMEG – Dạng của số từ
• PMEG – Số từ dạng O (phân số, thang số dài)
• PMEG – Số từ dạng A (số thứ tự)
• PMEG – Giờ
• PMEG – Ngày tháng
• PMEG – Biểu thức toán học
• PMEG – Hậu tố OBL