Liên từ tiếng Esperanto: kaj, sed, aŭ, ke, se, ĉar

Esperanto có 16 liên từ theo danh sách của PMEG: sáu liên từ đẳng lập nối các phần ngang hàng (kaj, aŭ, sed, nek, plus, minus) và mười liên từ mở mệnh đề phụ (ke, ĉu, se, ĉar, kvankam, dum, ĝis, kvazaŭ, apenaŭ, ol). Mười bốn từ có từ Fundamento (1905); plus và minus được thêm vào năm 1974. Chúng không bao giờ đổi hình thức và đứng ngay trước phần mà chúng nối hoặc mở đầu.

#Tất cả liên từ tiếng Esperanto

Nguồn: Fundamento = ngữ pháp và Universala Vortaro được công nhận là bắt buộc năm 1905; OA 8 = Bổ sung Chính thức thứ tám của Viện Hàn lâm Esperanto (Akademio de Esperanto). Dum và ĝis cũng là giới từ. Tamen “tuy nhiên” và tial “vì thế” nối các ý nhưng là trạng từ (trạng từ, từ tương liên); khác với sed, chúng có thể di chuyển bên trong mệnh đề của mình.

#Nối các phần ngang hàng: kaj, aŭ, sed, nek

• Kaj nối các từ, cụm từ hoặc mệnh đề cùng loại, không bao giờ nối mệnh đề chính với mệnh đề phụ (PMEG). Trong một danh sách, dấu phẩy thay cho kaj, trừ trước mục cuối: supon, salaton kaj fromaĝon – “súp, salad và phô mai”.
• Aŭ đưa ra các lựa chọn, thường là “cái này hoặc cái kia”, đôi khi là “hoặc cả hai”. PMEG khuyên không dùng kaj/aŭ. Sau phủ định, aŭ hoạt động như nek: Li neniam fumas aŭ drinkas. – “Anh ấy không bao giờ hút thuốc hay uống rượu.”
• Sed đánh dấu sự đối lập, và sau một phần bị phủ định thì nêu điều đúng: Mi ne trinkas kafon, sed teon. – “Tôi không uống cà phê mà uống trà.” Nó có thể mở đầu câu: Sed kio okazis poste? – “Nhưng sau đó chuyện gì đã xảy ra?”
• Nek nghĩa là “và cũng không”, đứng sau mệnh đề đã có ne hoặc một từ dạng neni-: Mi ne vidis lin, nek ŝin. – “Tôi không thấy anh ấy, cũng không thấy cô ấy.” Nó chỉ có nghĩa “và cũng không”, không bao giờ là “thậm chí không” (khi đó dùng eĉ ne, PMEG).
• Plus và minus chủ yếu dùng trong phép tính. Plus cũng có thể thay kaj khi cộng thêm: dek eŭrojn plus kvindek cendojn – “mười euro cộng năm mươi xu”.

Bốn từ còn đi thành cặp. Nek lặp đôi không cần thêm ne (quy tắc 12 của 16 quy tắc: mỗi mệnh đề chỉ một phủ định).

#Liên từ phụ thuộc

• Ke chỉ đánh dấu chỗ bắt đầu của một mệnh đề (PMEG), và mệnh đề đó không bao giờ nhận -n. Sau các động từ chỉ muốn, hỏi, yêu cầu và khuyên, động từ có đuôi -u: Mi volas, ke vi helpu. – “Tôi muốn bạn giúp.” Với sự việc có thật, dùng thì bình thường: Mi scias, ke vi helpas.
• Các từ ki- (kiu, kie, kiam, kiel, kial…) mở các mệnh đề quan hệ và câu hỏi gián tiếp: Mi ne scias, kiam li venos. – “Tôi không biết khi nào anh ấy đến.”
• Se đi với -as/-is/-os là khả năng có thật, đi với -us là điều tưởng tượng: Se mi havas tempon, mi helpos. / Se mi havus tempon, mi helpus. – “Nếu tôi có thời gian (thật), tôi sẽ giúp.” / “Giá như tôi có thời gian thì tôi sẽ giúp.”
• Kvankam: khi mệnh đề của nó đứng trước, mệnh đề chính thường thêm tamen: Kvankam mi estas laca, mi tamen laboras. – “Mặc dù mệt, tôi vẫn làm việc.”
• Dum dùng cho hai hành động cùng kéo dài một lúc, còn kiam là “khi” nói chung.
• Ĝis cần một mệnh đề nói về một thời điểm: Mi restis, ĝis li ekdormis. – “Tôi ở lại cho đến khi anh ấy ngủ.”
• Kvazaŭ so sánh với điều tưởng tượng, nên động từ thường có đuôi -us. Mệnh đề apenaŭ đứng trước mệnh đề chính.

#Các tổ hợp với ke và ol

Chỉ có năm giới từ được chấp nhận rộng rãi đứng ngay trước ke: por, sen, anstataŭ, malgraŭ và krom (PMEG). Với các giới từ khác, thêm tio: pri tio, ke; về “vì” và “trước khi” xem bên dưới.

Khi chủ ngữ giống nhau, antaŭ ol đi với động từ nguyên mẫu: antaŭ ol manĝi. Trong ju … des, ju đứng ở vế đầu và des ở vế sau, mỗi vế kèm pli hoặc malpli.

#Ĉar và pro tio ke

PMEG định nghĩa ĉar là “pro tio ke”, nên nghĩa giống nhau; tial ke là cách tương đương thứ ba. Ĉar ngắn nhất, và một mệnh đề ĉar cũng có thể đứng riêng để giải thích cho câu trước. Khi nó đứng đầu, mệnh đề chính có thể bắt đầu bằng tial: Ĉar pluvis, tial ni restis hejme. – “Vì trời mưa nên chúng tôi ở nhà.” Trước danh từ, dùng giới từ pro: pro la pluvo. Tial nghĩa là “vì lý do đó”, không phải “bởi vì”.

#Ke, ĉu và se

Ke mở đầu một lời khẳng định: Mi scias, ke li venos. Ĉu mở đầu một câu hỏi có/không nằm trong câu và nghĩa là “liệu”: Mi ne scias, ĉu li venos. Câu hỏi chi tiết dùng từ ki-. Xem câu hỏi và phủ định.

Tiếng Việt cũng có sự phân biệt tương tự: “rằng” ứng với ke, còn “liệu … có … không” hay “có … không” ứng với ĉu. Từ “nếu” trong tiếng Việt chỉ điều kiện nên ứng với se, đừng dùng ĉu cho nó. Li diros, ĉu li venos – “Anh ấy sẽ nói liệu có đến hay không.” Li diros, se li venos – “Nếu anh ấy đến, anh ấy sẽ cho chúng ta biết.”

Trong lời nói gián tiếp, động từ giữ nguyên thì của lời gốc: Li diris: “Mi estas laca” trở thành Li diris, ke li estas laca (PMEG). Xem động từ.

#Trật tự từ và dấu phẩy

Liên từ đứng ngay trước phần nó nối. Mệnh đề phụ có thể đứng sau, đứng trước hoặc nằm giữa mệnh đề chính: Mi restas hejme, se pluvas. = Se pluvas, mi restas hejme. Mệnh đề ke cũng có thể mở đầu câu: Ke ŝi pravas, mi ne dubas. – “Rằng cô ấy đúng thì tôi không nghi ngờ.” Bên trong mệnh đề, trật tự tự do như ở mọi nơi, nhưng từ ki- hoặc ĉu đứng đầu (trật tự từ).

Esperanto không có quy tắc bắt buộc về dấu phẩy (PMEG). Người viết đặt dấu phẩy ở chỗ ngắt tự nhiên, thường là trước mệnh đề phụ và giữa các mệnh đề chính được nối với nhau: Ili manĝis, sed ili ne satiĝis. – “Họ đã ăn, nhưng vẫn chưa no.”

#Lỗi người học hay mắc

#Ví dụ trong câu

• Mi trinkas kafon, kaj mia edzino trinkas teon. – “Tôi uống cà phê, còn vợ tôi uống trà.”
• Ĉu vi volas teon aŭ kafon? – “Bạn muốn trà hay cà phê?”
• Li estas juna, sed tre sperta. – “Anh ấy trẻ nhưng rất giàu kinh nghiệm.”
• Mi havas nek tempon nek monon. – “Tôi không có thời gian, cũng không có tiền.”
• Mi scias, ke vi pravas. – “Tôi biết rằng bạn đúng.”
• Ŝi demandis, ĉu ni venos. – “Cô ấy hỏi liệu chúng tôi có đến không.”
• Se morgaŭ pluvos, ni restos hejme. – “Nếu mai trời mưa, chúng tôi sẽ ở nhà.”
• Ni ne iris al la plaĝo, ĉar estis malvarme. – “Chúng tôi không ra bãi biển vì trời lạnh.”
• Kvankam li estis laca, li daŭre laboris. – “Mặc dù mệt, anh ấy vẫn tiếp tục làm việc.”
• Mi skribas al vi, por ke vi sciu, ke ĉio estas en ordo. – “Tôi viết cho bạn để bạn biết rằng mọi chuyện đều ổn.”

#Câu hỏi thường gặp

#Tiếng Esperanto có bao nhiêu liên từ?

Mười sáu liên từ theo danh sách của PMEG: sáu liên từ đẳng lập và mười liên từ mở mệnh đề phụ. Mười bốn từ nằm trong Fundamento; plus và minus có từ năm 1974.

#Ĉar và pro tio ke khác nhau thế nào?

Không khác nhau về nghĩa: PMEG định nghĩa ĉar là “pro tio ke”. Ĉar ngắn hơn, và mệnh đề của nó cũng có thể đứng riêng để giải thích.

#Ke và ĉu khác nhau thế nào?

Ke mở đầu một lời khẳng định (Mi scias, ke li venos). Ĉu mở đầu một câu hỏi có/không nằm trong câu (Mi ne scias, ĉu li venos).

#“Nếu” trong tiếng Esperanto là se hay ĉu?

Se là “nếu” chỉ điều kiện; ĉu là “liệu” trong câu hỏi gián tiếp. Đổi chỗ hai từ này sẽ làm nghĩa thay đổi.

#Trước ke có dấu phẩy không?

Thường là có, vì dấu phẩy đánh dấu chỗ ngắt tự nhiên trước mệnh đề phụ. PMEG nói rằng không có quy tắc bắt buộc về dấu phẩy.

#Nguồn

• Fundamento – ngữ pháp bằng tiếng Anh (quy tắc 3 và 12)
• Fundamento – Universala Vortaro
• PMEG – Kunligaj vortetoj (kaj, aŭ, sed, plus, minus)
• PMEG – Kombinitaj vortetoj (kaj … kaj, nek … nek, ĉu … ĉu, ju … des)
• PMEG – Subfrazoj (ke, ĉu, se, ĉar và các từ mở đầu khác)
• PMEG – ke sau giới từ
• PMEG – Ĉar-frazoj
• PMEG – apenaŭ, dum, ĝis, kvankam, kvazaŭ, ol
• PMEG – Dạng động từ trong lời nói gián tiếp
• PMEG – Phủ định (nek)
• PMEG – Trật tự từ và dấu câu
• Vikipedio – Oka Oficiala Aldono (plus, minus, 1974)