Cảm xúc trong tiếng Esperanto – vui, buồn, mệt

Bạn nói mình cảm thấy thế nào trong tiếng Esperanto bằng esti “là, thì” cộng một tính từ – Mi estas feliĉa “Tôi hạnh phúc”, Mi estas laca “Tôi mệt” – hoặc bằng một động từ cảm xúc: Mi ĝojas “Tôi vui”, Mi timas “Tôi sợ”, Mi enuas “Tôi chán”. Vài thành phần từ (mal-, -iĝ-, -ig-, -em-) sau đó biến một gốc từ thành cả một họ cảm xúc. Phần phát âm tách từ thành âm tiết, với âm tiết mang trọng âm viết hoa; đó luôn là âm tiết áp chót.

#Cảm xúc dưới dạng tính từ

Tính từ kết thúc bằng -a và thêm -j cho số nhiều: Ni estas feliĉaj “Chúng tôi hạnh phúc”.

Sắc thái nghĩa. Từ điển ReVo nói gaja là cảm xúc được cảm nhận và thể hiện ra ngoài, còn ĝoja là cảm xúc sâu hơn, hướng nội hơn. Cũng vậy, malgaja là tâm trạng nhẹ hơn, bề ngoài hơn, và malĝoja là nỗi buồn sâu sắc. Trista cũng thông dụng: PMEG gọi nó là lựa chọn hay dùng thay cho malgaja và malĝoja, dù ReVo dẫn một sách hướng dẫn cách dùng ưa các dạng mal-. Feliĉa nghĩa là cả “hạnh phúc” lẫn “may mắn”; để nói thuần túy về vận may, dùng bonŝanca. Ĵaluza là nỗi sợ mất thứ thuộc về mình; muốn thứ người khác có là envii “ghen tị”.

Cảm xúc với -ita. Ĉagrenita, surprizita và ravita “vui sướng” đến từ các động từ ĉagreni “làm buồn bực”, surprizi “làm ngạc nhiên” và ravi “làm say mê”. Đuôi -ita tạo ra trạng thái kết quả, nên Mi estas surprizita là “Tôi ngạc nhiên” (vì điều gì đó). Xem phân từ.

#Cảm xúc dưới dạng động từ

Thích, yêu, ghét. Trong cách dùng hiện đại, ŝati là từ nhẹ hơn và ami là từ mạnh hơn; ReVo ghi chú rằng cách dùng cũ thì ngược lại. PMEG giải thích rằng ŝati và plaĉi nghĩa gần như nhau nhưng đổi vai: Mi ŝatas la libron tương đương La libro plaĉas al mi. Để nói “tôi không thích nó”, dùng Mi ne ŝatas ĝin, và để malami cho sự căm ghét thật sự. Malŝati được một số từ điển giải nghĩa là “không thích”, nhưng ReVo định nghĩa nó là coi một thứ là vô giá trị hay không quan trọng, nên Mi ne ŝatas là cách nói an toàn hơn. Về tình yêu giữa con người, xem tôi yêu bạn.

Cái gì đi sau động từ. Nêu nguyên nhân bằng pri hoặc pro: ReVo có cả ĝoji pri la bonaĵo lẫn mi ĝojas pro via helpo. Cả một mệnh đề đi với ke: Mi ĝojas, ke vi venis; Mi timas, ke pluvos “Tôi sợ trời sẽ mưa”. Các thành phần tương tự đi sau esti cộng tính từ: Mi estas ĝoja, ke vi venis. Đói và khát nằm ở đồ ăn thức uống, còn lạnh và nóng ở thời tiết và mùa.

#Bốn cách nói bạn cảm thấy thế nào

Trong senti sin “cảm thấy chính mình”, từ min là tân ngữ, và tính từ đứng sau mô tả bạn, nên không mang -n: Ni sentas nin solaj “Chúng tôi thấy cô đơn”. PMEG gọi đó là một sự miêu tả gắn qua động từ. Dùng trạng từ cho mức độ khỏe: Mi sentas min bone “Tôi thấy khỏe”. Mẫu cuối đến từ PMEG, nơi trích dẫn Estas al mi malvarme từ bản dịch truyện cổ Andersen của Zamenhof; al mi gọi tên người cảm nhận điều đó.

#Thành phần từ tạo cảm xúc

Xem thêm về tiền tố và hậu tố. Vài điểm cần lưu ý:

• Trái nghĩa hay chỉ là “không”. Mal- là ý ngược lại, còn ne chỉ phủ định. Cặp của PMEG là ami → malami: Mi ne amas lin “Tôi không yêu anh ấy”, nhưng Mi malamas lin “Tôi ghét anh ấy”.
• Không có ĝojiĝi. ReVo không liệt kê ĝojiĝi, vì ĝoji đã có nghĩa “cảm thấy niềm vui”.
• Nỗi sợ. Timiĝi có tồn tại, nhưng PMEG khuyên dùng ektimi cho “giật mình sợ”.
• Trạng thái thoáng qua. PMEG nói -em- cũng có thể gọi tên một thôi thúc nhất thời: dormema là “cảm thấy buồn ngủ”, không phải “ngủ nhiều”.

#Hỏi về cảm xúc và trả lời

ReVo định nghĩa farti là ở trong trạng thái tốt hay xấu về chức năng của cơ thể, và Kiel vi fartas? vẫn là câu “bạn khỏe không?” chuẩn; các câu trả lời nằm ở lời chào. Kiel vi sentas vin? hỏi về tâm trạng của bạn ngay lúc này.

#An ủi và phản ứng

Các câu mệnh lệnh kết thúc bằng -u, thức mệnh lệnh, và ne làm chúng thành phủ định. Những tiếng kêu ngắn như Ve! “than ôi” và Hura! “hoan hô” là thán từ.

#Câu hỏi thường gặp

#Nói “tôi hạnh phúc” bằng tiếng Esperanto thế nào?

Mi estas feliĉa hoặc Mi estas ĝoja. Mi ĝojas đứng một mình nghĩa là “tôi vui”, thường về một điều cụ thể.

#Nói “tôi mệt” bằng tiếng Esperanto thế nào?

Mi estas laca. “Tôi kiệt sức” là Mi estas lacega, và “tôi đang mệt dần” là Mi laciĝas.

#Nói “tôi buồn” bằng tiếng Esperanto thế nào?

Mi estas malĝoja, Mi estas malgaja hoặc Mi estas trista. Cả ba đều được dùng, và malĝoja là sâu nhất.

#Nói “tôi sợ” bằng tiếng Esperanto thế nào?

Mi timas, với tân ngữ (Mi timas la hundon) hoặc mệnh đề (Mi timas, ke pluvos). “Đừng sợ” là Ne timu.

#Khác biệt giữa feliĉa và ĝoja là gì?

Feliĉa là “hạnh phúc” thông thường và cũng nghĩa là “may mắn”. Ĝoja là “vui mừng, hân hoan”, và ĝoji là “vui” về một điều gì đó.

#Nguồn

• ReVo: feliĉa, ĝoji, ĝoja, malĝoja, gaja, malgaja, kontenta, trista, kolera, timi, laca, enui
• ReVo: esperi, bedaŭri, sopiri, honti, envii, ŝati, ami, malami, plaĉi, ĉagreni, ravi
• ReVo: trankvila, soleca, fiera, ĵaluza, nervoza, kondolenci, kunsenti, farti, okazi
• PMEG: EM, IĜ, ET, MAL, EK
• PMEG: IĜ-verboj (timiĝi, ektimi), priskribaj verboj (esti, fariĝi), similsignifaj verboj (ŝati, plaĉi)
• Tatoeba (CC BY 2.0 FR), các cụm từ được xác nhận là có thật: #1150510 Kio estas al vi?, #435657 Kio okazis?, #3952972 Kio ĝenas vin?, #656588 Kiel vi sentas vin?, #1840821 Mi sentas min sola, #12091947 Kial vi estas malĝoja?, #4810793 Mi kondolencas, #550822 Kia domaĝo, #1015630 Ne ploru, #429408 Ne timu, #466730 Trankviliĝu, #470078 Mi enuas