Ngữ pháp
Lỗi thường gặp trong tiếng Esperanto: 40 lỗi và cách sửa
Mỗi dòng cho thấy một câu sai, câu đúng và lý do, được nhóm theo loại lỗi.
Những lỗi Esperanto phổ biến nhất là thiếu đuôi đối cách -n, tính từ không lặp lại dạng của danh từ, nhầm -ig- với -iĝ-, dùng lia ở chỗ cần sia, và dùng kiel ở chỗ cần ol. Các dòng dưới đây dành cho mọi người mới học; mỗi dòng gồm dạng sai, dạng đúng và lý do. Một vài câu “sai” thật ra vẫn đúng ngữ pháp nhưng nói ra điều khác với ý định; cột Vì sao có ghi rõ.
Đuôi từ
Quy tắc đầy đủ: đối cách và danh từ và tính từ.
| Sai | Đúng | Vì sao |
|---|---|---|
| Mi vidas la hundo. | Mi vidas la hundon. – “Tôi thấy con chó.” | Tân ngữ trực tiếp nhận -n; trật tự từ không đánh dấu nó. |
| Mi estas instruiston. | Mi estas instruisto. – “Tôi là giáo viên.” | Sau esti, từ đứng sau mô tả chủ ngữ chứ không phải tân ngữ, nên không có -n. |
| belaj domo, grandan domoj | bela domo, grandajn domojn – “một ngôi nhà đẹp”, “những ngôi nhà lớn” | Tính từ lặp lại số (-j) và -n của danh từ. Tiếng Việt không biến đổi từ, nên người Việt dễ quên điều này. |
| katonj | katojn – “những con mèo” (tân ngữ) | -j luôn đứng trước -n. |
| Mi havas du kato. | Mi havas du katojn. – “Tôi có hai con mèo.” | Từ hai vật trở lên cần danh từ số nhiều. Tiếng Việt không đánh dấu số nhiều sau số từ (“hai con mèo”), còn Esperanto thì bắt buộc. |
| Mi iras al la urbon. | Mi iras al la urbo. – “Tôi đi đến thành phố.” | Al đã chỉ hướng; -n chỉ hướng đi với en, sur, sub (PMEG). |
| La birdo flugis en la ĉambro. | La birdo flugis en la ĉambron. – “Con chim bay vào phòng.” | Cả hai đều đúng, nhưng khi không có -n thì con chim đã ở sẵn bên trong. |
Động từ
Xem -ig- và -iĝ-, động từ và phân từ.
| Sai | Đúng | Vì sao |
|---|---|---|
| La filmo komencas. | La filmo komenciĝas. – “Bộ phim bắt đầu.” | Komenci cần tân ngữ (Mi komencas la filmon). Điều tự bắt đầu thì dùng -iĝ-. |
| Mi dormas la bebon. | Mi dormigas la bebon. – “Tôi đang ru em bé ngủ.” | Nội động từ chỉ có tân ngữ thông qua -ig-. |
| Mi volas lernas. | Mi volas lerni. – “Tôi muốn học.” | Sau voli, povi và devi, động từ thứ hai giữ ở nguyên mẫu -i. |
| Li diris, ke li venus. | Li diris, ke li venos. – “Anh ấy nói rằng anh ấy sẽ đến.” | Giữ nguyên thì của lời gốc (“tôi sẽ đến”); đổi thì như trong tiếng Anh là lỗi (PMEG). |
| Estas varma hodiaŭ. | Estas varme hodiaŭ. – “Hôm nay trời ấm.” | Câu không có chủ ngữ dùng trạng từ. |
| La ĉambro estas varme. | La ĉambro estas varma. – “Căn phòng ấm.” | Với chủ ngữ thực sự, esti đi với tính từ. |
| La pordo estas fermata. | La pordo estas fermita. – “Cánh cửa đang đóng.” | -at- nghĩa là hành động vẫn đang diễn ra (“đang được đóng”); -it- nghĩa là đã xong. |
| Mi ĵetadis la pilkon unu fojon. | Mi ĵetis la pilkon unu fojon. – “Tôi đã ném quả bóng một lần.” | -ad- chỉ hành động kéo dài hoặc lặp lại (PMEG); một hành động đơn lẻ dùng động từ thường. Xem hậu tố. |
Đại từ và từ tương liên
Xem đại từ, mệnh đề quan hệ và câu hỏi và phủ định.
| Sai | Đúng | Vì sao |
|---|---|---|
| Petro amas lian edzinon. | Petro amas sian edzinon. – “Petro yêu vợ của chính mình.” | Sia quy về chủ ngữ. Lian nghĩa là vợ của một người đàn ông khác. |
| Petro kaj sia edzino venis. | Petro kaj lia edzino venis. hoặc Petro kun sia edzino venis. – “Petro và vợ anh ấy đã đến.” | Sia không thể nằm trong chủ ngữ, và chỉ dùng ở ngôi thứ ba: Mi venis kun mia frato, không phải kun sia frato. |
| La libro, ke mi legis | La libro, kiun mi legis – “quyển sách mà tôi đã đọc” | Để mô tả danh từ dùng kiu, kèm -n khi nó là tân ngữ. Ke chỉ mở đầu một mệnh đề trần thuật. |
| Mi pensas, kiu vi pravas. | Mi pensas, ke vi pravas. – “Tôi nghĩ rằng bạn đúng.” | Mệnh đề trần thuật sau động từ suy nghĩ hay nói cần ke. |
| Mi estas dudek jaroj. | Mi havas dudek jarojn. hoặc Mi estas dudekjara. – “Tôi hai mươi tuổi.” | Tuổi là thứ bạn “có” (havi … jarojn) hoặc là tính từ đuôi -jara; bạn không “là” những năm. Xem thời gian và ngày tháng. |
| Mi ne vidis neniun. | Mi vidis neniun. – “Tôi không thấy ai cả.” | Mỗi mệnh đề một từ phủ định. Hai từ triệt tiêu nhau, nên câu sai nghĩa là “tôi có thấy ai đó”. |
| Mi ne scias, se li venos. | Mi ne scias, ĉu li venos. – “Tôi không biết liệu anh ấy có đến không.” | Câu hỏi có/không nằm trong câu bắt đầu bằng ĉu; se nghĩa là “nếu”. Esperanto không có “do” và giữ trật tự của câu trần thuật. |
Chọn từ
Xem so sánh, giới từ và mạo từ.
| Sai | Đúng | Vì sao |
|---|---|---|
| Li estas pli alta kiel mi. | Li estas pli alta ol mi. – “Anh ấy cao hơn tôi.” | “Hơn” là ol. Kiel nghĩa là “như, bằng”. |
| Mi volas glason de akvo. | Mi volas glason da akvo. – “Tôi muốn một cốc nước.” | Da nêu một lượng. Glaso de akvo là chiếc cốc có liên quan đến nước, chẳng hạn chiếc cốc từng đựng nước (PMEG). |
| multe de homoj | multe da homoj – “nhiều người” | Từ chỉ lượng nối với vật được đếm bằng da, và sau nó không có -n: Mi vidis multe da homoj. |
| Mi venos en la oka. | Mi venos je la oka. – “Tôi sẽ đến lúc tám giờ.” | Giờ trên đồng hồ dùng je. Ngày dùng -n: lundon – “vào thứ Hai”. |
| Tiu ŝtofo kostas dek eŭrojn po metro. | Tiu ŝtofo kostas po dek eŭrojn por metro. – “Loại vải đó giá mười euro một mét.” | Po đứng trước lượng được lặp lại, còn “mỗi, trên” là por (PMEG). |
| Mi parolas anglan. | Mi parolas la anglan. – “Tôi nói tiếng Anh.” | Ngôn ngữ gọi bằng tính từ có la: la angla. |
| Mi lernas la Esperanton. | Mi lernas Esperanton. – “Tôi đang học tiếng Esperanto.” | Tên ngôn ngữ dạng -o (Esperanto, Ido, Volapuko) là tên riêng và không có la. |
Từ trông giống tiếng Anh nhưng khác nghĩa
Những từ trông giống tiếng Anh nhưng mang nghĩa khác (đã kiểm tra trong ReVo):
| Sai | Đúng | Vì sao |
|---|---|---|
| La aktuala kaŭzo estis la neĝo. | La reala kaŭzo estis la neĝo. – “Nguyên nhân thực sự là tuyết.” | Aktuala nghĩa là “hiện tại, đang thời sự”. “Actual” (thực sự) trong tiếng Anh là reala, vera hoặc fakta. |
| Eventuale mi komprenis. | Finfine mi komprenis. – “Cuối cùng thì tôi đã hiểu.” | Eventuale nghĩa là “có thể, nếu cần”: Eventuale mi venos morgaŭ – “Có thể ngày mai tôi sẽ đến.” |
| Ŝi estis tre simpatia, kiam mi malsanis. | Ŝi estis tre kompatema, kiam mi malsanis. – “Cô ấy rất thông cảm khi tôi ốm.” | Simpatia nghĩa là “dễ mến, dễ chịu”. Để chỉ lòng trắc ẩn hãy dùng kompatema. |
| Eraroj estas humanaj. | Eraroj estas homaj. – “Sai lầm là chuyện của con người.” | Humana nghĩa là “nhân đạo, nhân từ”. “Human” (thuộc con người) là homa. |
Phát âm và chính tả
Những lỗi này đến từ thói quen phát âm của tiếng mẹ đẻ. Xem trang bảng chữ cái.
| Sai | Đúng | Vì sao |
|---|---|---|
| FA-mi-li-o, TE-le-fo-no | fa-mi-LI-o, te-le-FO-no | Trọng âm rơi vào nguyên âm thứ hai kể từ cuối, như es-pe-RAN-to. i trước o vẫn được tính là một nguyên âm. |
| aŭto đọc a-U-to (tách thành hai âm tiết) | AŬ-to (aŭ là một âm tiết, gần như “ao”); kaj cũng một âm tiết, gần như “cai” | Một nguyên âm cộng j hoặc ŭ là một âm tiết: aj, ej, oj, uj, aŭ, eŭ. |
| akwo, kwin | akvo – “nước”, kvin – “năm” | Không có w. Ở chỗ tiếng Anh có w sau phụ âm, Esperanto viết v. |
| centro đọc “xen-tro” | centro đọc “tsen-tro” | c luôn đọc là “ts” (PMEG); tiếng Việt không có âm này. |
| jaro đọc “gia-ro”; geografio đọc g mềm như tiếng Anh (“jee-o-gra-FI-o”) | jaro với j như y trong tiếng Anh “yes”; ge-o-gra-FI-o với g cứng | j đọc như “y” trong tiếng Anh “yes”, không phải “gi” hay “d” của tiếng Việt (nhất là cách đọc miền Bắc); g luôn là âm cứng, như trong “get”. |
| Mi scias, ke si venos. | Mi scias, ke ŝi venos. – “Tôi biết rằng cô ấy sẽ đến.” | Si không có dấu mũ là đại từ phản thân, một từ khác. Không gõ được ŝ? Hãy dùng hệ thống x. |
| Ŝi parolas la Francan. | Ŝi parolas la francan. – “Cô ấy nói tiếng Pháp.” | Dạng tính từ của tên ngôn ngữ và quốc tịch thường viết thường. Chỉ những tên đuôi -o, như Esperanto, mới viết hoa (PMEG). |
Lỗi thường gặp của người Việt
Một số điểm đáng chú ý riêng cho người học nói tiếng Việt, dựa trên khác biệt giữa hai hệ thống âm và ngữ pháp:
- Thiếu -j và -n. Tiếng Việt không biến đổi từ, nên đuôi số nhiều -j và đối cách -n rất dễ bị bỏ sót. Hãy kiểm tra mỗi danh từ số nhiều và mỗi tân ngữ, kể cả tính từ đi kèm.
- Đọc d như d tiếng Việt. Chữ d trong Esperanto tương ứng với đ tiếng Việt, không phải d (vốn đọc như [z] hay [j]).
- Thanh điệu. Esperanto không có thanh điệu; hãy đọc mỗi âm tiết bằng giọng phẳng và chỉ nhấn trọng âm vào âm tiết thứ hai kể từ cuối.
- Nuốt phụ âm cuối. Trong tiếng Việt, phụ âm cuối thường không bật hơi, còn -s, -l, -r không xuất hiện ở cuối từ. Trong Esperanto hãy đọc rõ -s, -n, -j, -l, -r: bonas, bonan, amikoj.
- Chèn nguyên âm vào cụm phụ âm. Đọc strato, knabo, sklavo liền một mạch, không thêm nguyên âm giữa các phụ âm.
Câu hỏi thường gặp
Những lỗi Esperanto nào làm thay đổi nghĩa của câu?
Có nhiều lỗi như vậy: lian thay cho sian (vợ của người khác chứ không phải vợ mình), -ata thay cho -ita (“đang được đóng” thay vì “đã đóng”), thiếu -n chỉ hướng (ở bên trong phòng thay vì đi vào phòng) và phủ định kép (câu trở thành khẳng định).
Vì sao người học hay nhầm -ig- và -iĝ-?
Nhiều ngôn ngữ, trong đó có tiếng Anh và tiếng Việt, dùng cùng một động từ cho cả hai vai trò: “cửa mở” và “tôi mở cửa”. Esperanto có La pordo malfermiĝis và Mi malfermis la pordon. Các cặp từ được liệt kê ở trang -ig- và -iĝ-.
Tên ngôn ngữ trong Esperanto có viết hoa không?
Chỉ những tên kết thúc bằng -o, như Esperanto, Ido và Latino. Các dạng tính từ như angla và franca và hầu hết từ chỉ quốc tịch (anglo, usonano) thường viết thường.
Làm sao để kiểm tra Esperanto của chính mình?
Kiểm tra từng câu: có -n ở mỗi tân ngữ, có -j và -n ở mỗi tính từ, dạng -ig-/-iĝ- đúng, sia chỉ dùng cho chủ ngữ, và ol, ke, ĉu ở đúng chỗ. Sau đó đọc to để kiểm tra trọng âm.
Nguồn
- PMEG: N – basic rules, N for the object, N for direction, A-words, Singular and plural
- PMEG: Verbs with -iĝ-, Neutral mode (infinitive), Tense in indirect speech, E-words, Participles as A-words, Suffix -ad-
- PMEG: Si in simple sentences, Kiu, Questions as subclauses, Negation, Exclamations
- PMEG: Kiel and ol, Da, Je, Po, La before language names, Capital letters, Pronunciation
- Reta Vortaro (ReVo): aktuala, eventuala, simpatio, humana, kompati, fino
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.