Mệnh đề quan hệ tiếng Esperanto: kiu, kiun, kio và kies

Mệnh đề quan hệ trong tiếng Esperanto bắt đầu bằng một từ ki-, thường là kiu, đại diện cho danh từ mà nó mô tả: La libro, kiun mi legas, estas bona. – “Cuốn sách mà tôi đang đọc thì hay.” Kiu gộp “ai”, “mà”, “cái mà” trong một từ. Nó nhận -j khi danh từ ở số nhiều và -n khi nó là tân ngữ trong chính mệnh đề của mình. PMEG gọi chúng là rilataj subfrazoj.

Mệnh đề đứng ngay sau danh từ của nó. Tiếng Việt có thể bỏ “mà” (“cuốn sách tôi đọc”), nhưng tiếng Esperanto không bao giờ bỏ từ quan hệ: “cuốn sách tôi đọc” là la libro, kiun mi legis.

#Dùng từ quan hệ nào

#Kiu, kiuj, kiun, kiujn

Kiu hòa hợp về số với danh từ nó thay thế, như một tính từ. Đuôi -n của nó (xem đối cách) chỉ tùy vào vai trò của chính nó trong mệnh đề quan hệ, không bao giờ tùy vào vai trò của danh từ trong câu chính.

Để chọn dạng, hãy biến mệnh đề thành một câu riêng và xem kiu thay cho gì: Mi legas la libron cho ra la libro, kiun mi legas (tân ngữ, nên có -n); La viro loĝas tie cho ra la viro, kiu loĝas tie (chủ ngữ, không có -n).

• Mi vidis la knabon, kiu kantis. – “Tôi thấy cậu bé đang hát.” Knabon là tân ngữ của vidis, nhưng kiu là chủ ngữ của kantis, nên không có -n.
• La knabo, kiun mi vidis, kantis. – “Cậu bé mà tôi thấy lúc đó đang hát.” Bây giờ knabo là chủ ngữ còn kiun là tân ngữ.

#Giới từ đứng trước kiu

Giới từ đứng ngay trước kiu, và cặp này mở đầu mệnh đề. Tiếng Esperanto không để giới từ ở cuối câu (PMEG).

Sau giới từ, kiu không nhận -n, trừ khi chỉ hướng: en kiu là “trong đó”, en kiun là “vào trong đó”.

#Kio: sau tio, ĉio, io và nenio

Khi danh từ được mô tả là một từ tương liên có đuôi -o, dùng kio (tân ngữ: kion), không dùng kiu:

• Tio, kio okazis, estis stranga. – “Điều đã xảy ra thật kỳ lạ.”
• Mi komprenis ĉion, kion vi diris. – “Tôi hiểu mọi điều bạn đã nói.”
• Ŝi havas nenion, kion ŝi volas kaŝi. – “Cô ấy không có gì mà cô muốn giấu.”

Kio cũng theo sau một tính từ dùng một mình với nghĩa “điều”: la unua, kion mi lernis – “điều đầu tiên tôi học”; với danh từ thì lại là kiu: la unua vorto, kiun mi lernis. Và kio có thể thay cho cả mệnh đề: Ŝi gajnis la konkurson, kio ĝojigis ĉiujn. – “Cô ấy thắng cuộc thi, điều đó làm mọi người vui.”

#Kies: “của ai”, “có … là”

Kies nghĩa là “của người (vật) mà”. Nó không bao giờ nhận -j hay -n; danh từ sau nó mới nhận:

• La knabino, kies patro estas kuracisto, loĝas apud mi. – “Cô bé có bố là bác sĩ sống cạnh nhà tôi.”
• Jen la viro, kies hundon mi trovis. – “Đây là người đàn ông có con chó tôi đã tìm thấy.”

Kies chủ yếu chỉ quyền sở hữu và sự thuộc về. Để chỉ một phần lấy từ một nhóm, dùng el kiuj: Mi havas tri katojn, el kiuj unu estas nigra. – “Tôi có ba con mèo, trong đó một con màu đen.”

#Kie, kiam, kiel và các cặp tiu … kiu

Một từ ki- thường đáp lại một từ ti- cùng nhóm trong mệnh đề chính, vì thế từ tương liên lập thành một bảng.

Từ ti- có thể bị lược khi nó có cùng dạng với từ ki-: Kiu serĉas, trovas. – “Ai tìm thì thấy.” Nếu hai dạng khác nhau, nó phải được giữ lại: Mi konas tiun, kiu telefonis. – “Tôi biết người đã gọi điện.” Không thể nói Mi konas, kiu telefonis, vì tiun sẽ nhận -n còn kiu thì không.

Sau danh từ, kie và kiam hoạt động tương tự: la tago, kiam ni renkontiĝis – “ngày chúng ta gặp nhau”. Kie thường thay cho “trong đó”: la ĝardeno, kie ni ludis = la ĝardeno, en kiu ni ludis. Làm từ quan hệ, kial hiếm gặp: nên viết la kaŭzo, pro kiu ili foriris – “lý do họ rời đi”.

#Ke hay kiu?

Từ “that” trong tiếng Anh làm hai việc: mô tả danh từ (“the book that I read”) và mở đầu một phát biểu (“I know that you are right”). Tiếng Esperanto tách hai việc này. Ke không có nghĩa riêng và chỉ đánh dấu chỗ bắt đầu một mệnh đề (PMEG). Xem liên từ. Tiếng Việt thường dùng “mà” cho việc thứ nhất và “rằng” hay “là” cho việc thứ hai; hai việc ấy tương ứng kiu và ke.

Cách kiểm tra là đặt danh từ trở lại vào mệnh đề. Mi legis la libron dùng được, nên dùng kiun. Anna venos đã trọn nghĩa mà không cần “tin”, nên dùng ke.

#Câu hỏi nằm trong câu

Một câu hỏi nằm trong câu mở đầu bằng ĉu (có/không) hoặc một từ ki- và không có dấu hỏi; xem câu hỏi và phủ định.

• Mi ne scias, ĉu ŝi venos. – “Tôi không biết liệu cô ấy có đến không.”
• Mi ne scias, kiu venos. – “Tôi không biết ai sẽ đến.”

Đừng dùng se (“nếu”) cho nghĩa “liệu”. Cùng một mệnh đề ki- có thể là câu hỏi hoặc mệnh đề quan hệ đã bỏ tion: Mi scias, kion vi diris là “Tôi biết bạn đã nói gì” hoặc “Tôi biết điều bạn đã nói”, khác biệt rất ít (PMEG).

#Dấu phẩy

PMEG không đặt quy tắc bắt buộc về dấu phẩy; dấu phẩy hợp với chỗ ngắt tự nhiên, chẳng hạn trước mệnh đề phụ: Mi vidis katon, kiu dormis sur la tablo. – “Tôi thấy một con mèo đang ngủ trên bàn.” Mệnh đề nằm giữa câu có dấu phẩy ở cả hai phía: La viro, kiu loĝas tie, estas mia onklo. Bạn luôn có thể đặt dấu phẩy, kể cả quanh mệnh đề xác định danh từ (PMEG).

Dấu phẩy đứng trước giới từ, không phải trước kiu: la amiko, kun kiu mi parolis, không bao giờ là la amiko kun, kiu mi parolis.

#Lỗi thường gặp

#Ví dụ trong câu

• La filmo, kiun ni vidis hieraŭ, estis tre amuza. – “Bộ phim chúng tôi xem hôm qua rất vui.”
• Mi havas amikon, kiu parolas kvin lingvojn. – “Tôi có một người bạn nói được năm thứ tiếng.”
• La urbo, en kiu mi naskiĝis, estas malgranda. – “Thành phố nơi tôi sinh ra nhỏ thôi.”
• La homoj, kun kiuj mi laboras, estas tre afablaj. – “Những người tôi làm việc cùng rất tốt bụng.”
• Jen la instruisto, kies lecionojn mi ŝatas. – “Đây là thầy giáo có những bài giảng mà tôi thích.”
• Ĉio, kion vi bezonas, estas en la sako. – “Mọi thứ bạn cần đều ở trong túi.”
• Mi memoras la tagon, kiam ni unue renkontiĝis. – “Tôi nhớ ngày chúng ta gặp nhau lần đầu.”
• Ŝi loĝas en la domo, kie loĝis ŝiaj geavoj. – “Cô ấy sống trong ngôi nhà nơi ông bà cô từng sống.”

#Câu hỏi thường gặp

#Nói “ai”, “mà” và “cái mà” trong tiếng Esperanto thế nào?

Dùng kiu cho cả người lẫn vật, và kiuj cho số nhiều: la viro, kiu venis. Sau tio, ĉio, io và nenio dùng kio. Từ “rằng” mở đầu một phát biểu là ke.

#Dùng kiu hay kiun?

Dùng kiun khi từ đó là tân ngữ trong chính mệnh đề của nó (la libro, kiun mi legas) và kiu khi nó là chủ ngữ (la viro, kiu loĝas tie).

#Có thể bỏ đại từ quan hệ trong tiếng Esperanto không?

Không. “Cuốn sách tôi đọc” phải là la libro, kiun mi legis, và “người bạn tôi nói chuyện cùng” phải là la amiko, kun kiu mi parolis.

#Ke và kiu khác nhau thế nào?

Kiu mô tả danh từ và thay thế nó trong mệnh đề. Ke chỉ mở đầu một mệnh đề đưa ra phát biểu hoặc nội dung của danh từ: Mi scias, ke vi pravas; la fakto, ke li venis.

#Có dấu phẩy trước kiu không?

Thường là có: Mi vidis la viron, kiu loĝas tie. PMEG không đặt quy tắc bắt buộc, nhưng dấu phẩy trước mệnh đề phụ là thói quen bình thường.

#Nguồn

• PMEG: Rilataj subfrazoj, Rilataj kiu, kio kaj kies cùng các trang về kiu, kio và kies
• PMEG: Aliaj rilataj KI-vortoj, Forlaso de TI-vorto
• PMEG: Ke-frazoj, Ke-frazoj kiel priskribo, Demandaj subfrazoj
• PMEG: Kio estas subfrazo?, Helposignoj (komo)
• Esperanto grammar – Wikipedia
• Nghĩa của từ được kiểm tra trong ReVo (Reta Vortaro)