Mấy giờ rồi bằng tiếng Esperanto? Nói giờ và ngày tháng

Để hỏi giờ trong tiếng Esperanto, hãy nói Kioma horo estas? – “Mấy giờ rồi?” Câu trả lời là la cộng một số thứ tự: Estas la tria. – “Bây giờ là ba giờ.” Phút theo sau với kaj “và”, hoặc bạn đếm từ giờ gần nhất bằng post “sau” và antaŭ “trước”. “Lúc ba giờ” là je la tria. Phần phát âm tách từ thành các âm tiết, âm tiết mang trọng âm được viết bằng chữ in hoa.

#Hỏi và nói giờ

Giờ là số thứ tự (tria “thứ ba”, oka “thứ tám”), nên từ nghi vấn là kioma: kiom “bao nhiêu” cộng đuôi tính từ -a, một trong các từ tương liên. Các từ horo “giờ” và minutoj “phút” thường được lược bỏ. ReVo giải thích logic: mỗi giờ được gọi tên theo thời điểm nó bắt đầu, nên 3 giờ 20 vẫn là “giờ thứ ba” cộng hai mươi phút.

#Phút: kaj, post và antaŭ

Dùng kvarono “một phần tư” cho 15 phút và duono “một nửa” cho 30 phút; không có từ riêng cho 20 phút (PMEG). Luôn dùng post và antaŭ, không bao giờ de. Người nói tiếng Đức hoặc tiếng Hà Lan cần chú ý: halb neun và half negen nghĩa là 8:30, nhưng PMEG nói không dùng duono de la naŭa. Hãy nói la oka kaj duono hoặc duono antaŭ la naŭa cho 8:30; duono post la naŭa là 9:30.

#Đồng hồ 24 giờ và a.m./p.m.

Trong hệ 12 giờ, thêm antaŭtagmeze (atm.) hoặc posttagmeze (ptm.), hoặc một buổi trong ngày: la oka vespere. Khi viết, giờ ghi bằng chữ số không cần la, nhưng khi nói thì có: je 19:30 được đọc là je la dek-naŭa kaj tridek.

#Các buổi trong ngày

ReVo ghi chú rằng ranh giới giữa tối và đêm khác nhau tùy văn hóa và nơi chốn. Trạng từ -e nghĩa là “vào …”: Mi laboras matene. – “Tôi làm việc vào buổi sáng.” Với một ngày cụ thể, đặt từ chỉ ngày trước: morgaŭ matene “sáng mai”, hieraŭ vespere “tối qua”, ĉi-nokte “đêm nay”. Với Bonan matenon! xem lời chào.

#Bây giờ, sắp, muộn và cách đây

Pardonu, ke mi malfruas. – “Xin lỗi vì tôi đến muộn.” Với hôm nay, hôm qua và ngày mai xem ngày và tháng.

Antaŭ cộng một khoảng thời gian nghĩa là “cách đây”, post cộng một khoảng thời gian nghĩa là “… nữa” (PMEG). Đuôi động từ theo từ chỉ thời gian: Hieraŭ mi laboris, hodiaŭ mi laboras, morgaŭ mi laboros. Hieraŭ, hodiaŭ và morgaŭ thông thường được tính từ thời điểm nói. Để tính từ một ngày khác, như trong một câu chuyện, hãy nói la antaŭan tagon “ngày hôm trước” hoặc la sekvan tagon “ngày hôm sau”: Lunde li venis, kaj la sekvan tagon li foriris. – “Anh ấy đến vào thứ Hai, và ngày hôm sau anh ấy đi.”

#Je, dum, ĝis, de … ĝis

Một khoảng thời gian dùng dum hoặc đối cách: dum tri horoj hoặc tri horojn. Ĝis bao gồm cả điểm kết thúc: de lundo ĝis vendredo bao gồm cả thứ Sáu. Với thời hạn, preta ĝis vendredo cho phép đến hết thứ Sáu, còn preta antaŭ vendredo nghĩa là xong trước thứ Sáu (PMEG). Xem thêm ở giới từ.

#Ngày tháng

Khuôn mẫu cơ bản là la + số thứ tự + de + tháng, bỏ tago “ngày” và không có la trước tên tháng (xem ngày và tháng và số).

Khi một ngày trả lời cho câu hỏi “khi nào?”, số thứ tự mang -n: la 3-an de Majo. Trong đầu thư, cả thứ lẫn ngày đều mang -n. Giờ thì khác: je la tria là “lúc ba giờ”, nhưng la trian sẽ nghĩa là “vào ngày mùng 3 của tháng”, nên PMEG khuyên không dùng -n cho giờ. PMEG ưa tháng viết bằng chữ hơn các cách ghi như 9.3.01, vốn được đọc khác nhau ở các nước; nếu cần chữ số, PMEG khuyên dạng ISO (1859-12-15).

#Tuổi

Số năm tuổi là một số đo, nên mang -n; trong tridekjara, số và jara ghép thành một tính từ. PMEG gọi aĝi với một số năm là cách diễn đạt hiện đại; Zamenhof sẽ viết havis aĝon de tridek jaroj.

#Mức độ thường xuyên

Kết hợp chúng để nói “mỗi”: dufoje semajne “hai lần một tuần”, unufoje monate “một lần một tháng”. Với thói quen vào một ngày trong tuần, dùng lunde “vào các ngày thứ Hai” hoặc ĉiun lundon “mỗi thứ Hai”. Foje riêng có hai nghĩa trong ReVo, “một lần, vào một lúc nào đó” và “thỉnh thoảng”, nên để rõ nghĩa hãy dùng iam “có lần, từng” hoặc kelkfoje, fojfoje “thỉnh thoảng, đôi khi”.

#Câu hỏi thường gặp

#Mấy giờ rồi trong tiếng Esperanto?

Kioma horo estas? Câu trả lời là Estas la cộng một số thứ tự: Estas la oka – “Tám giờ.” Thêm phút bằng kaj: Estas la oka kaj dek.

#Nói “lúc 5 giờ” trong tiếng Esperanto thế nào?

Je la kvina. Dùng je, không dùng -n, cho đồng hồ: la kvinan sẽ nghĩa là “vào ngày mùng 5 của tháng”.

#Nói “rưỡi” và “kém mười lăm” thế nào?

Ba giờ rưỡi là la tria kaj duono và bốn giờ kém mười lăm là kvarono antaŭ la kvara. Đừng nói duono de la kvara.

#Viết ngày tháng trong tiếng Esperanto thế nào?

La 26-a de Julio 1887: ngày là số thứ tự, rồi de và tháng viết hoa. Để nói “vào ngày đó”, thêm -n: la 26-an de Julio.

#Hỏi tuổi ai đó trong tiếng Esperanto thế nào?

Kiom da jaroj vi havas? hoặc Kiom vi aĝas? Trả lời Mi havas tridek jarojn – “Tôi ba mươi tuổi.”

#Nguồn

• PMEG: Horoj và Datoj
• PMEG: N por tempopunkto và N por mezuro
• PMEG: Ĝis, Antaŭ, Post
• PMEG: Hodiaŭ, hieraŭ, morgaŭ và Ĉi
• ReVo: horo, aĝo, foje, jaro, vespero, noktomezo