Văn học Esperanto: tác phẩm gốc và bản dịch

Văn học Esperanto là toàn bộ các cuốn sách được viết bằng hoặc dịch sang tiếng Esperanto từ năm 1887. Nó gồm thơ, tiểu thuyết và kịch nguyên tác – của những tác giả như Kálmán Kalocsay, Julio Baghy và William Auld – cùng các bản dịch kinh điển thế giới, từ Hamlet (1894) và Kinh Thánh (1926) đến The Lord of the Rings (1995–97). Ước tính tổng số đầu sách dao động từ khoảng 10.000 đến hơn 25.000; chưa có số liệu đầy đủ.

Văn học quan trọng ngay từ đầu. Chính Zamenhof đã dịch kịch và truyện để chứng minh rằng ngôn ngữ này có thể chuyên chở nghệ thuật nghiêm túc, chứ không chỉ là thư từ và sách hội thoại.

#Văn học Esperanto bắt đầu như thế nào?

Zamenhof là tác giả lớn đầu tiên. Trước và sau khi công bố ngôn ngữ năm 1887, ông dịch rất nhiều để thử nghiệm và làm giàu nó. Bản Hamleto (Hamlet của Shakespeare) của ông ra mắt năm 1894. Năm 1903, ông biên soạn Fundamenta Krestomatio, một tuyển tập văn mẫu do nhà Hachette xuất bản ở Paris, trở thành chuẩn mực văn phong trong nhiều thập kỷ.

Những dịch giả thời đầu có Antoni Grabowski, người có bản dịch Esperanto của thiên sử thi Ba Lan Pan Tadeusz (Sinjoro Tadeo) của Adam Mickiewicz ra mắt ở Warszawa năm 1918. Zamenhof cũng viết bài thơ La Espero, sau này trở thành bài ca của phong trào – xem cờ và biểu tượng.

#Trường phái Budapest là gì?

Giữa hai cuộc chiến tranh thế giới, Budapest trở thành trung tâm của văn học Esperanto. Tạp chí Literatura Mondo (“Thế giới văn chương”) ra đời trong ba giai đoạn – 1922–27, 1931–38 và 1947–49 – và các biên tập viên của nó đã đặt ra những chuẩn mực mới cho thơ và văn xuôi.

Đề xuất của Baghy rằng sinh nhật Zamenhof cũng nên tôn vinh sách vẫn tiếp tục sống trong Ngày Zamenhof và Ngày Sách Esperanto vào 15 tháng 12.

#Trường phái Scotland là gì?

Sau năm 1945, một thế hệ nhà thơ mới xuất hiện ở Anh. Năm 1952, bốn người trong số họ – William Auld, John Dinwoodie, John Francis và Reto Rossetti – cùng xuất bản tuyển tập chung Kvaropo (“Bộ tứ”) với nhà xuất bản Stafeto của Tây Ban Nha. Giới phê bình gọi họ là “trường phái Scotland”.

William Auld (1924–2006) được nhiều người coi là nhà thơ Esperanto quan trọng nhất. Trường ca La infana raso (“Chủng tộc thơ ấu”, 1956) của ông là một chuỗi bài thơ về lịch sử và tương lai của nhân loại, và sau này ông dịch The Lord of the Rings. Marjorie Boulton (1924–2017), nhà thơ và học giả người Anh, xuất bản Kontralte (1955) và một cuốn tiểu sử Zamenhof.

#Có nhà văn Esperanto nào được đề cử Giải Nobel không?

Có, theo các tổ chức đề cử. Trung tâm PEN Esperanto và hội nhà văn Esperanto (EVA) cho biết họ đã đề cử William Auld cho Giải Nobel Văn học từ năm 1999 cho đến khi ông mất năm 2006; các bài cáo phó nêu các năm 1999, 2004 và 2006. Sau ông, Baldur Ragnarsson (Iceland) được đề cử năm 2007, và Marjorie Boulton từ năm 2008 cho đến khi bà mất năm 2017.

Những thông tin này hiện chưa thể kiểm chứng độc lập: Quỹ Nobel giữ bí mật các đề cử trong 50 năm. Chưa có nhà văn Esperanto nào đoạt giải.

Trung tâm PEN Esperanto được thành lập năm 1991 và được PEN Quốc tế chấp nhận ngày 10 tháng 9 năm 1993, tại đại hội PEN ở Santiago de Compostela – một sự công nhận chính thức Esperanto là ngôn ngữ văn chương.

#Những cuốn sách Esperanto hiện đại nào nổi tiếng nhất?

Để có cái nhìn đầy đủ, tài liệu tham khảo chuẩn bằng tiếng Anh là Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto của Geoffrey Sutton (Mondial, 2008, 740 trang).

#Những tác phẩm lớn nào đã được dịch sang Esperanto?

Các bản dịch phục vụ hai mục đích: giúp độc giả tiếp cận văn học thế giới bằng một ngôn ngữ chung, và thử xem ngôn ngữ này có thể diễn đạt được những gì.

Zamenhof hoàn thành việc dịch Cựu Ước năm 1915, hai năm trước khi mất; “Kinh Thánh London” trọn bộ, kết hợp bản này với Tân Ước của ủy ban, ra mắt năm 1926.

#Ngày nay ai xuất bản sách Esperanto?

Ngành xuất bản Esperanto nhỏ và mang tính quốc tế. Các nhà xuất bản và ấn phẩm định kỳ đáng chú ý gồm:

• Stafeto (La Laguna, Tây Ban Nha) – do Juan Régulo Pérez điều hành từ 1952 đến 1975; đã xuất bản 93 cuốn sách, trong đó có thơ của Auld và Boulton.
• Flandra Esperanto-Ligo (Antwerpen) – sách và tạp chí tin tức Monato, xuất bản từ năm 1980.
• Sezonoj (Kaliningrad) – tiểu thuyết, Tolkien và tạp chí La Ondo de Esperanto.
• Mondial (New York) – tiểu thuyết, bộ bách khoa của Sutton và tạp chí văn học Beletra Almanako (từ năm 2007).
• Fonto (Brasil) – Gerda malaperis! và Divine Comedy của Dondi.
• Hiệp hội Esperanto Thế giới – tạp chí hằng tháng Esperanto, xuất bản từ năm 1905, và một danh mục sách lớn. Xem các tổ chức Esperanto.

#Có bao nhiêu cuốn sách bằng tiếng Esperanto?

Không có số liệu đáng tin cậy. Các ước tính đã công bố chênh nhau rất nhiều:

• Khoảng 10.000 đầu sách vào khoảng năm 2000 (tổng quan nghiên cứu của EBSCO).
• Hơn 25.000 cuốn, một con số hay được lặp lại nhưng không rõ nguồn.
• Tháng 5 năm 2023, Thư viện Hector Hodler của UEA được chuyển cho Thư viện Quốc gia Ba Lan, nơi mô tả nó gồm gần 30.000 cuốn sách, niên giám của các tạp chí định kỳ và các hộp ảnh, bản ghi âm – một con số tính chung các hạng mục, không chỉ riêng sách.
• Phòng Ngôn ngữ Kế hoạch của Thư viện Quốc gia Áo, thành lập năm 1927 với tên Bảo tàng Esperanto, lưu giữ khoảng 45.000 ấn phẩm in và 4.500 tên tạp chí định kỳ, ghi chép khoảng 500 ngôn ngữ kế hoạch, trong đó có Esperanto.

Tóm tắt thận trọng: Esperanto đã xuất bản hàng chục nghìn đầu sách, trong đó vài nghìn là tác phẩm văn học nguyên tác.

#Câu hỏi thường gặp

#Có văn học nguyên tác bằng tiếng Esperanto không?

Có. Từ thập niên 1890, các nhà văn đã xuất bản thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn và kịch nguyên tác. Các tác giả lớn gồm Kálmán Kalocsay, Julio Baghy, William Auld, Marjorie Boulton và Trevor Steele.

#Nhà văn Esperanto nổi tiếng nhất là ai?

Nhà thơ người Scotland William Auld (1924–2006) được nhắc đến nhiều nhất, nhờ La infana raso (1956) và các đề cử Nobel được cho là của ông. Trong số các tiểu thuyết gia, Julio Baghy và István Nemere được đọc rộng rãi.

#Kinh Thánh đã được dịch sang Esperanto chưa?

Rồi. Tân Ước xuất bản năm 1912 và toàn bộ Kinh Thánh, kèm bản dịch Cựu Ước của Zamenhof, năm 1926.

#Có The Lord of the Rings bằng tiếng Esperanto không?

Có. Bản dịch của William Auld, La Mastro de l' Ringoj, xuất bản năm 1995–97, tái bản lần hai năm 2007.

#Cuốn sách đầu tiên nên đọc bằng tiếng Esperanto là gì?

Gerda malaperis! (1983) của Claude Piron được viết cho người học: mỗi chương bổ sung từ vựng và ngữ pháp mới bên trong một câu chuyện trinh thám. Cuốn này được dùng rộng rãi trong các khóa học và có bán bản in. Với những cuốn bạn có thể đọc miễn phí hợp pháp, xem danh sách đọc của chúng tôi.

#Nguồn

• Wikipedia, Kálmán Kalocsay, Julio Baghy, William Auld, Marjorie Boulton, Baldur Ragnarsson, Trevor Steele, Jan Fethke
• Vikipedio, Literatura Mondo, Kvaropo, Stafeto, Gerda malaperis!
• Wikipedia, Esperanto PEN Centre và Vikipedio, Esperanta PEN-Centro
• Index.hr, "Esperantski pisci za Nobelovu nagradu nominirali Williama Aulda", ngày 4 tháng 2 năm 2003
• Wikipedia, Bible translations into Esperanto và Translations of The Lord of the Rings
• Project Gutenberg, Fundamenta Krestomatio và Hamleto
• Thư viện Quốc gia Áo, Department of Planned Languages
• Lustro Biblioteki, UEA library transferred to the National Library of Poland, tháng 5 năm 2023
• EBSCO Research Starters, Esperanto
• Geoffrey Sutton, Concise Encyclopedia of the Original Literature of Esperanto, Mondial, 2008