Ngày Zamenhof (15/12): Ngày Sách Esperanto

Ngày Zamenhof (Zamenhofa Tago hay Zamenhof-Tago) được kỷ niệm hằng năm vào ngày 15 tháng 12, sinh nhật của L. L. Zamenhof, người đã công bố Esperanto năm 1887. Đây là ngày lễ được những người nói Esperanto tổ chức rộng rãi nhất. Từ thập niên 1920, cũng ngày này còn là Ngày Sách Esperanto (Tago de la Esperanta Libro), khi mọi người mua, tặng hoặc giới thiệu một cuốn sách bằng tiếng Esperanto.

Zamenhof sinh ngày 15 tháng 12 năm 1859 tại Białystok, khi đó thuộc Đế quốc Nga và nay thuộc Ba Lan. Nước Nga lúc ấy vẫn dùng lịch Julius nên ngày sinh của ông được ghi là 3 tháng 12; 15 tháng 12 là ngày theo lịch Gregorius đang dùng ngày nay.

#Vì sao 15 tháng 12 là Ngày Sách Esperanto?

Ý tưởng này chủ yếu được ghi công cho nhà văn Hungary Julio Baghy (1891–1967), một trong những tác giả nổi tiếng nhất của văn học Esperanto nguyên tác. Ông đề xuất rằng sinh nhật của Zamenhof cũng nên là dịp tôn vinh văn hóa Esperanto, đặc biệt là sách, nhằm nâng cao trình độ văn hóa của phong trào. Wikipedia tiếng Esperanto còn nêu tên những nhà hoạt động khác ủng hộ ý tưởng này, trong đó có Nikolai Nekrasov. Wikipedia tiếng Anh và tiếng Esperanto đều xác định truyền thống Ngày Sách bắt đầu từ năm 1927.

Hiệp hội Esperanto Thế giới quảng bá ngày này hằng năm với tên Ngày Zamenhof / Ngày Sách Esperanto, kèm thông cáo báo chí bằng hàng chục thứ tiếng.

#Mọi người kỷ niệm Ngày Zamenhof như thế nào?

Các hoạt động mang tính địa phương và không chính thức. Không có buổi lễ trung tâm nào. Những hoạt động tiêu biểu gồm:

• Họp mặt các câu lạc bộ địa phương – một bữa tối, bánh sinh nhật hay một buổi tiệc, thường vào cuối tuần gần nhất.
• Mua hoặc tặng một cuốn sách tiếng Esperanto – phong tục cốt lõi của Ngày Sách. Vì ngày này gần Giáng sinh, việc trao đổi quà tặng rất phổ biến.
• Các buổi nói chuyện về Zamenhof và lịch sử của ngôn ngữ.
• Đọc sách và ra mắt sách – giới thiệu tác phẩm nguyên tác và bản dịch mới.
• Sự kiện giới thiệu cho công chúng – ngày hội mở cửa, triển lãm và các buổi học thử.
• Thăm những nơi gắn với Zamenhof, như nơi ông sinh ra ở Białystok hay ngôi mộ của ông ở Nghĩa trang Do Thái trên phố Okopowa, Warszawa.

Ở cấp độ cá nhân, cách đơn giản nhất để tham gia là đọc, mua hoặc bắt đầu một cuốn sách tiếng Esperanto vào ngày 15 tháng 12.

#Người đang học có thể kỷ niệm Ngày Zamenhof như thế nào?

Bạn không cần câu lạc bộ hay đại hội để tham gia. Vài gợi ý đơn giản, theo tinh thần Ngày Sách:

• Đọc một cuốn sách tiếng Esperanto. Với người đang học, truyện trinh thám có phân cấp độ Gerda malaperis! của Claude Piron là cuốn tiểu thuyết đầu tiên kinh điển; xem thêm ở văn học Esperanto.
• Tặng một cuốn sách hoặc một bài hát. Nhiều người nói Esperanto gửi bạn bè một cuốn sách, album hay bài thơ tiếng Esperanto làm quà.
• Tham gia một sự kiện. Các câu lạc bộ địa phương và hội quốc gia thường tổ chức buổi họp mở quanh ngày 15 tháng 12, và một số sự kiện diễn ra trực tuyến.
• Tìm hiểu đôi điều về Zamenhof – cuộc đời ông giải thích vì sao ngôn ngữ này tồn tại. Hãy bắt đầu với tiểu sử của ông.

Các hoạt động kỷ niệm mang tính quốc tế thực sự: chẳng hạn, tháng 2 năm 2025, tạp chí Esperanto của UEA đăng một bài tường thuật về các sự kiện Ngày Zamenhof “ở mọi nơi trên thế giới”.

#Ngày Zamenhof có giống Ngày Esperanto không?

Không. Ngày Esperanto (Esperanto-Tago) là 26 tháng 7, ngày kỷ niệm việc xuất bản giáo trình Esperanto đầu tiên, Unua Libro, tại Warszawa năm 1887. Trước đây, ngày 15 tháng 12 đôi khi cũng được gọi là Ngày Esperanto, nhưng ngày nay hai ngày được tách riêng:

#Chuyện gì đã xảy ra vào sinh nhật lần thứ 150 của Zamenhof năm 2009?

Vào 15 tháng 12 năm 2009, Google thay logo bằng một doodle có lá cờ xanh của Esperanto. Theo Libera Folio, doodle này xuất hiện đầu tiên trên các phiên bản Google tiếng Trung, tiếng Nhật và tiếng Hàn, rồi trên nhiều phiên bản châu Âu, trong đó có Nga, Thụy Điển, Đức và Pháp. Những người nói Esperanto đã vận động bằng cách viết thư cho Google.

Năm kỷ niệm ấy cũng chứng kiến thành phố Białystok khai trương Trung tâm Ludwik Zamenhof, một trung tâm văn hóa ở quê hương ông, và một hội thảo ở New York tôn vinh ông với các bài phát biểu của những học giả như Humphrey Tonkin và Arika Okrent.

#Truyền thống này bắt đầu từ đâu?

Truyền thống này còn lâu đời hơn chính ngôn ngữ. Vào ngày 17 tháng 12 năm 1878, trong một bữa tiệc hai ngày sau sinh nhật lần thứ 19, chàng Zamenhof trẻ tuổi giới thiệu bản thảo đầu tiên của một ngôn ngữ quốc tế, Lingwe uniwersala, với các bạn học ở Warszawa. Chín năm sau, dự án đó, đã được sửa đổi nhiều, trở thành Esperanto. Xem lịch sử Esperanto để biết toàn bộ câu chuyện.

#Ngày Zamenhof có phải ngày lễ chính thức không?

Không quốc gia nào coi Ngày Zamenhof là ngày nghỉ lễ. Đây là một ngày văn hóa của cộng đồng Esperanto quốc tế. Tuy vậy, Zamenhof đã được ghi nhận chính thức theo những cách khác: UNESCO vinh danh ông nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh năm 1959, và năm 2015, Đại hội đồng của UNESCO đã đưa kỷ niệm 100 năm ngày mất của ông (2017) vào danh sách các ngày kỷ niệm.

#Câu hỏi thường gặp

#Ngày Zamenhof là khi nào?

Hằng năm vào ngày 15 tháng 12, sinh nhật của Zamenhof theo lịch Gregorius. Nhiều câu lạc bộ tổ chức vào cuối tuần gần nhất.

#Ngày Sách Esperanto là gì?

Là một tên gọi khác của ngày 15 tháng 12. Những người nói Esperanto đánh dấu ngày này bằng cách mua, tặng hoặc giới thiệu một cuốn sách tiếng Esperanto, một phong tục do nhà văn Julio Baghy và các nhà hoạt động khác đề xuất vào thập niên 1920.

#Google có làm doodle cho Zamenhof không?

Có. Ngày 15 tháng 12 năm 2009, nhân sinh nhật lần thứ 150 của ông, Google hiển thị một doodle có lá cờ Esperanto trên nhiều phiên bản quốc gia của trang chủ.

#Ngày Zamenhof khác Ngày Esperanto ở điểm nào?

Ngày Zamenhof (15 tháng 12) kỷ niệm ngày sinh của người sáng tạo năm 1859. Ngày Esperanto (26 tháng 7) kỷ niệm việc xuất bản cuốn sách Esperanto đầu tiên năm 1887.

#Nói “Chúc mừng Ngày Zamenhof” bằng tiếng Esperanto như thế nào?

Feliĉan Zamenhofan Tagon! – “Chúc mừng Ngày Zamenhof!”. Đuôi đối cách -n được dùng vì cụm này là một lời chúc (viết tắt của “tôi chúc bạn một Ngày Zamenhof vui vẻ”).

#Nguồn

• Hiệp hội Esperanto Thế giới (ZPI), Zamenhof Day / Esperanto Book Day, 15 December, văn bản của Stefano Keller, 2017
• Wikipedia, Zamenhof Day và Vikipedio, Zamenhofa Tago
• Esperanto (tạp chí của UEA), số 1398, tháng 2 năm 2025
• Google Doodles, 150th birthday of L. L. Zamenhof
• Libera Folio, "Google festas la Zamenhof-tagon", tháng 12 năm 2009