Frazoj
Aĉetado kaj mono en Esperanto: prezoj, pago, bankoj
Kvar verboj – aĉeti, vendi, pagi, kosti – kaj kelkdek substantivoj kovras vendejojn, prezojn, bankojn kaj valutojn.
Kvar verboj kovras la plej multon: aĉeti (ricevi aĵon kontraŭ mono), vendi (doni aĵon kontraŭ mono), pagi (doni monon) kaj kosti (havi certan prezon). Vendejo nomiĝas vendejo aŭ butiko, la sumo por aĵo estas la prezo, kaj oni pagas per mono. Prezo post kosti ricevas la finaĵon -n: Ĝi kostas dek du eŭrojn. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn kun la akcenta silabo en majuskloj.
Vendejoj kaj bazaroj
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| vendejo | ven-DE-jo | ReVo: loko por vendado kaj aĉetado; hodiaŭ ĝi sugestas konstruaĵon aŭ retejon |
| butiko | bu-TI-ko | ReVo: kutime en la teretaĝo, kie oni vendas podetale |
| superbazaro, supervendejo | su-per-ba-ZA-ro, su-per-ven-DE-jo | granda vendejo kun vasta elekto de varoj |
| ĉiovendejo | ĉi-o-ven-DE-jo | „vendejo de ĉio”; magazeno estas stokejo aŭ granda vendejo, ne gazeto |
| bazaro | ba-ZA-ro | halo aŭ liberaera loko kun multaj budoj |
| apoteko | a-po-TE-ko | kie oni preparas kaj vendas medikamentojn |
| bakejo | ba-KE-jo | kie oni bakas aŭ vendas bakaĵojn |
| retbutiko | ret-bu-TI-ko | reto + butiko |
| butikumi | bu-ti-KU-mi | ReVo: viziti butikojn por fari diversajn aĉetojn |
Nomoj de vendejoj sekvas unu ŝablonon: kio estas vendata + -vendejo, kiel en libr·o·vend·ej·o. La sufikso -ej- signifas „lokon”, kaj -ist- personon, kiu ofte okupiĝas pri io; do vendisto estas vendanto, kaj butikisto estas persono, kiu tenas butikon. Vidu vortfaradon, sufiksojn kaj profesiojn kaj laboron. Vestojn, grandecojn kaj frazojn por provejo vidu ĉe la paĝo pri vestoj, kaj rapidajn aĉetfrazojn por vojaĝoj ĉe la paĝo pri vojaĝo.
Aĉeti, vendi kaj pagi
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| aĉeti | a-ĈE-ti | aĉeti de iu = ricevi aĵon kontraŭ mono de iu |
| vendi | VEN-di | vendi al iu = doni aĵon kontraŭ mono al iu |
| pagi | PA-gi | pagi por la libro |
| kosti | KOS-ti | la prezo ricevas -n, vidu sube |
| valori | va-LO-ri | havi certan valoron: valori dek eŭrojn |
| prezo | PRE-zo | la sumo, kiun oni pagas por aĵo |
| rabato | ra-BA-to | fari rabaton = malaltigi la prezon (ReVo) |
| kvitanco | kvi-TAN-co | ReVo: skriba pruvo de pago |
| kaso | KA-so | ĉe la kaso = kie oni pagas |
| kasisto | ka-SIS-to | kaso + -isto |
| kliento | kli-EN-to | ofta aĉetanto de vendejo aŭ firmao |
| aĉetsako | a-ĉet-SA-ko | sako por portado de aĉetaĵoj |
| aĉetĉareto | a-ĉet-ĉa-RE-to | ĉareto = malgranda ĉaro |
| monujo | mo-NU-jo | mono + -uj- „ujo” |
| restmono | rest-MO-no | mono, kiun oni ricevas reen post pago |
| trinkmono | trink-MO-no | mono, kiun oni aldonas al la prezo kiel dankon |
| multekosta | mul-te-KOS-ta | „multe kostanta” |
| malmultekosta, malkara | mal-mul-te-KOS-ta, mal-KA-ra | mal- donas la kontraŭon |
Kara signifas ankaŭ „amata”, kaj ReVo markas ĝian sencon „multekosta” kiel arkaikan. ReVo ankaŭ markas pagi la manĝon kiel evitindan kaj proponas pripagi la manĝon; la simpla formo estas pagi por la manĝo.
Kiel prezoj funkcias en frazo
Prezo estas mezuro, kiel longo aŭ pezo, kaj mezuro post verbo ricevas -n. La gramatiko PMEG klarigas la frazon el la Fundamento Kvar metroj da tiu ĉi ŝtofo kostas naŭ frankojn: naŭ frankojn estas mezura komplemento, kiu montras la koston, ne objekto. ReVo konsentas kaj markas kosti kiel netransitivan. Nombraj vortoj neniam ŝanĝiĝas; la substantivo post ili ricevas -j de du supren, kaj -n por la prezo. Vidu la akuzativon, nombrojn kaj la nombran konvertilon.
| Frazo | Noto |
|---|---|
| Kiom kostas unu kilogramo da pomoj? | da kunigas kvanton kun la mezurata aĵo |
| Ili kostas du eŭrojn kaj kvindek cendojn. | ambaŭ substantivoj ricevas -n |
| La libro valoras dek eŭrojn. | PMEG: ankaŭ valori havas mezuron |
| Mi pagis dek eŭrojn por la libro. | la mono estas objekto, la varo sekvas por |
| Mi aĉetis ĝin por dek eŭroj. | post por la prezo ne havas -n |
| Mi pagis per kreditkarto. | per montras la rimedon |
| Mi pagos kontante. | kontante estas adverbo: pagi per mono, ne per karto |
| Tiu ŝtofo kostas po dek eŭrojn por metro. | po staras antaŭ la sumo |
PMEG avertas kontraŭ kostas dek eŭrojn po metro: po apartenas antaŭ la sumon, kiu ripetiĝas. PMEG ankaŭ sugestas por en klara aĉeto kaj vendo kaj kontraŭ en aliaj interŝanĝoj, sed diras, ke la limo ofte malklaras; ReVo uzas ambaŭ pri vendado.
Bankoj kaj mono
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| banko | BAN-ko | filio estas bankejo |
| bankkonto | bank-KON-to | konto en banko; konto por ŝpari estas ŝparkonto |
| bankaŭtomato, monaŭtomato | ban-kaŭ-to-MA-to, mo-naŭ-to-MA-to | ReVo listigas ambaŭ, kaj ankaŭ elpagaŭtomato |
| kreditkarto | kre-dit-KAR-to | ReVo listigas ankaŭ bankokarton; debetkarto aperas en teksto citita de ReVo |
| monero | mo-NE-ro | metala peco de mono |
| monbileto | mon-bi-LE-to | paperaĵo de mono; ReVo markas banknoto kiel evitindan |
| deponi | de-PO-ni | meti monon en la bankon |
| elpreni | el-PRE-ni | elpreni monon el la bankaŭtomato |
| ŝpari | ŜPA-ri | ne elspezi monon tuj; ŝparita mono estas ŝparaĵoj |
| prunti | PRUN-ti | vidu sube |
| interezo | in-te-RE-zo | pago por pruntita mono |
| ŝuldi | ŜUL-di | devi monon al iu; la substantivo estas ŝuldo |
| salajro | sa-LAJ-ro | mono, kiun oni ricevas por laboro |
Prunti funkcias en ambaŭ direktoj, kaj ReVo donas ambaŭ sencojn: Mi pruntis al li monon signifas, ke mi pruntedonis, Mi pruntis monon de amiko ke mi pruntepreni. Por klareco uzu pruntedoni kaj pruntepreni; ReVo listigas ambaŭ kaj nomas la dupartan skribon (prunte doni) pli regula. La prunto mem estas prunto.
Valutoj
| Vorto | Prononco | Kie |
|---|---|---|
| eŭro | EŬ-ro | ReVo: Ĝi kostas dek eŭrojn kaj kvindek cendojn |
| dolaro | do-LA-ro | Usono, Kanado, Aŭstralio, Singapuro kaj aliaj |
| pundo | PUN-do | Britio; funto estas la pezo, ĉirkaŭ duono de kilogramo |
| eno | E-no | Japanio; ne jeno, kiu signifas „la sekvanta” |
| rublo | RU-blo | Rusio kaj Belorusio |
| zloto | ZLO-to | Pollando; pluralo zlotoj |
| franko | FRAN-ko | Svisio, pluraj afrikaj ŝtatoj kaj, antaŭe, Belgio, Francio kaj Luksemburgo |
| juano | ju-A-no | Ĉinio |
La mono de lando estas ĝia valuto; unuo de mono estas monunuo. La nomoj estas ordinaraj substantivoj kun minuskla litero: unu dolaro, dek dolaroj, dek dolarojn kiel prezo. Subunuoj estas cendo, penco kaj kopeko (centono de rublo). La japana eno skribiĝas same kiel eno „interno”, do nur la kunteksto distingas ilin.
La spesmilo. Esperanto iam havis propran monon. La spesmilo (₷) estis proponita en 1907 de René de Saussure kaj uzata antaŭ la Unua Mondmilito, ĉefe per la Ĉekbanko Esperantista. Unu spesmilo estis 1 000 spesoj, valoris 0,733 g da pura oro aŭ ĉirkaŭ duonon de usona dolaro. La angla Vikipedio nomas ĝin malnoviĝinta. PMEG citas Mia ringo valoras tri kaj duonon da spesmiloj.
Dialogo ĉe la bazaro
| Kiu | Frazo |
|---|---|
| vendisto | Bonan tagon! Kion vi deziras? |
| kliento | Bonan tagon. Kiom kostas unu kilogramo da pomoj? |
| vendisto | Du eŭrojn kaj kvindek cendojn. |
| kliento | Bone, mi aĉetos du kilogramojn. Ĉu vi havas ankaŭ pirojn? |
| vendisto | Jes, ili estas pli malmultekostaj: ili kostas unu eŭron kaj kvindek cendojn. |
| kliento | Mi prenos unu kilogramon. |
| vendisto | Ĉio kune kostas ses eŭrojn kaj kvindek cendojn. |
| kliento | Jen dudek eŭroj. |
| vendisto | Dankon. Jen via restmono: dek tri eŭroj kaj kvindek cendoj. |
| kliento | Dankon. Ĉu mi povas ricevi kvitancon? |
| vendisto | Certe. Ĝis revido! |
Aĉet- kaj monvortoj en via lingvo kaj en Esperanto
Kelkaj vortoj aspektas konataj, sed signifas ion alian ol en via lingvo:
| Vorto | Atentu |
|---|---|
| magazeno | La franca magasin kaj la rusa магазин signifas „vendejo”. En Esperanto magazeno estas stokejo aŭ granda vendejo (ReVo), ne gazeto; la angla magazine estas gazeto. |
| bileto | Kiel la franca billet kaj la hispana billete, ĝi signifas kaj enirbileton, kaj paperan monon (ReVo). Por paperaĵo de mono la klara vorto estas monbileto. |
| ŝpari / savi | La angla save signifas ŝpari monon kaj savi de danĝero. Esperanto disigas: ŝpari monon, sed savi iun el danĝero. |
| pundo / funto | La angla pound, la germana Pfund, la pola funt, la rusa фунт, la franca livre kaj la hispana libra nomas kaj pezon, kaj monon. Esperanto disigas: funto por pezo, pundo por mono. |
| kara | La hispana caro, la itala caro kaj la portugala caro signifas ankaŭ „multekosta”. En Esperanto tiu senco de kara estas malnoviĝinta (ReVo); diru multekosta. |
| prunti | La angla havas du verbojn (lend / borrow), same la franca (prêter / emprunter). Esperanto havas unu verbon por ambaŭ, kiel la pola pożyczyć kaj la germana leihen; por klareco uzu pruntedoni kaj pruntepreni. |
Ankaŭ la strukturo de la lingvoj diferencas:
- Prezo ricevas -n. En la angla, franca kaj hispana prezo ne ricevas apartan finaĵon (It costs ten euros). En Esperanto ĝi finiĝas per -n: Ĝi kostas dek eŭrojn; sed post esti kaj por ne: La prezo estas dek eŭroj, por dek eŭroj.
- Prononco. Ĉ en aĉeti kaj ĉareto sonas kiel la angla ch en chair aŭ la pola cz; ŝ en ŝpari kaj ŝuldi kiel la angla sh aŭ la pola sz; eŭ en eŭro estas unu silabo (EŬ-ro): e kaj mallonga u, ne e-u-ro.
Oftaj demandoj
Kiel oni demandas pri la prezo en Esperanto?
Kiom kostas ĝi? (KI-om KOS-tas ĝi). Por nomi la aĵon, metu ĝin post la verbo: Kiom kostas la pomoj? La respondo havas -n: Ili kostas du eŭrojn.
Ĉu la prezo ricevas -n post kosti?
Jes: Ĝi kostas dek eŭrojn. PMEG nomas tiun -n mezura komplemento, ne objekto, kaj ReVo markas kosti kiel netransitivan. Post esti aŭ por la prezo ne havas -n: La prezo estas dek eŭroj, por dek eŭroj.
Kio estas la diferenco inter butiko kaj vendejo?
Ambaŭ signifas „vendejo”. ReVo difinas butiko kiel vendejon en la teretaĝo, kie oni vendas podetale, kaj vendejo kiel ajnan lokon por vendado kaj aĉetado. Merkato kun budoj estas bazaro; ReVo diras, ke merkato neniam estas loko, nur la merkato en ekonomia senco.
Kiel nomiĝas la japana valuto en Esperanto?
Eno, kiel en Ĝi kostas cent enojn (ReVo; Vikipedio). Jeno estas alia vorto, kiu signifas „la sekvanta”.
Ĉu ekzistas Esperanta mono?
Historie jes: la spesmilo, proponita en 1907 kaj uzata antaŭ la Unua Mondmilito. La angla Vikipedio priskribas ĝin kiel malnoviĝintan.
Fontoj
- ReVo: vendi, vendejo, ĉiovendejo, butikumi, butiko, butikisto, retbutiko, bazaro, superbazaro, merkato, magazeno
- ReVo: apoteko, bakejo, librovendejo, aĉeti, aĉetsako, ĉaro, aĉetĉareto
- ReVo: pagi, kosti, valori, prezo, rabato, kvitanco, kaso, kasisto, kliento, kara
- ReVo: mono, monero, monujo, restmono, trinkmono, monunuo, kontante, kreditkarto, bankokarto, debetkarto, bankkonto, ŝparkonto, bankaŭtomato, monaŭtomato, banknoto
- ReVo: banko, bankejo, deponi, ŝpari, prunti, interezo, ŝuldi, salajro, valuto, bileto
- ReVo: eŭro, dolaro, pundo, eno (japana mono), eno (interno), rublo, zloto, franko, juano, cendo, penco, kopeko, speso, spesmilo
- PMEG: N-finaĵo por mezuro (kostas naŭ frankojn, valoras … spesmiloj)
- PMEG: por, per, po, kontraŭ
- Wikipedia (angle), Spesmilo; Vikipedio, Spesmilo; Wikipédia (france), Spesmilo
- Vikipedio: Japana eno
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.