Esperanto’da yanıltıcı kelimeler: Türkçe ve İngilizce

Esperanto’da yanıltıcı kelime (sahte dost), kendi dilinizdeki bir kelimeye benzeyen ama başka bir anlam taşıyan kelimedir. Türkçe konuşanlar için en bilinen örnekler ne (“hayır, değil”; “ne” değil), kolo (“boyun”; “kol” değil) ve kara (“sevgili”; “siyah” değil). İngilizce konuşanlar için ise eventuale kelimesi “belki, muhtemelen” demektir, “eventually” değil. Aşağıdaki tablolar 23 Türkçe ve 44 İngilizce kelimeyi türlerine göre gruplar ve Reta Vortaro (ReVo) sözlüğüyle karşılaştırılarak kontrol edilmiştir. Çağrıştırdığı (ya da Benzediği) sütunu Esperanto kelimenin aklınıza getirdiği kelimeyi, Gerçekte anlamı Esperanto’daki anlamını, Bunun yerine şunu söyleyin ise kastettiğiniz anlam için Esperanto kelimesini verir.

#Türkçe konuşanlar için yanıltıcı kelimeler

Türkçe, Türk dilleri ailesindendir; Esperanto ise kelimelerinin çoğunu Latince ve Roman dillerinden almıştır; bu yüzden benzerlikler çoğunlukla tesadüftür. Yine de bazıları, Esperanto’nun en sık kelimeleri arasında oldukları için daha ilk derslerde karşınıza çıkar. Ayrıntılar için 1000 en sık kelime ve sık yapılan hatalar sayfalarına bakın.

#En sık karşılaşacağınız kısa kelimeler

Esperanto’da ne soru kelimesi değildir, kio öyledir: Kio estas tio? – “Bu ne?” Türkçedeki “-siz” eki ise sen ile söylenir: sen sukero “şekersiz”.

#Sayılar

Sayıların hepsi için sayılar sayfasına bakın.

#Günlük hayattan kelimeler

Birkaç not: bela “güzel”in karşıtı malbela “çirkin”dir. Kara “sevgili, aziz” demektir: Mia kara amiko “Sevgili dostum”. ReVo “pahalı” anlamını arkaizm olarak işaretler; bunun için multekosta deyin: Tiu ĉapelo estas tre multekosta “O şapka çok pahalı”. Mola “yumuşak” demektir: mola lito “yumuşak yatak”. Ĵurnalo ReVo’ya göre gazete (gazeto) ya da haber bülteni anlamındadır; Türkçedeki “jurnal”in (ihbar) anlamı ĵurnalo’da yoktur; ihbar etmek için denunci denir.

#Türkçede de aynı anlama gelen güvenli benzerler

İngilizce konuşanlar için tuzak olan bazı Esperanto kelimeleri Türkçe konuşanlar için tam tersine güvenlidir, çünkü Türkçe de bu kelimeleri çoğunlukla Fransızca ve İtalyancadan ödünç almıştır: fabriko “fabrika”, romano “roman”, benzino “benzin”, bileto “bilet”, aktuala “güncel (aktüel)”, simpatia “sempatik, hoş”. Bunlara şunlar da eklenir: telefono “telefon”, teatro “tiyatro”, muzeo “müze”, banko “banka”, polico “polis”, universitato “üniversite”, gazeto “gazete”. Bu kelimelerde Türkçe bilginiz size yardım eder.

#İngilizce konuşanlar için yanıltıcı kelimeler

Bu bölüm İngilizce konuşanlar için hazırlanan özgün listeyi korur; İngilizce biliyorsanız size de yarar. Benzediği sütunu İngilizce kelimeyi (Türkçe karşılığıyla) gösterir.

#Sıfatlar ve zarflar

Esperanto’da “do” gibi bir yardımcı fiil yoktur: evet-hayır sorusu ĉu ile başlar, örneğin Ĉu vi ŝatas kafon? – “Kahve sever misiniz?” (ĉu, Türkçedeki “mi/mı/mu/mü” soru ekinin işini görür.)

#İsimler

ReVo, “Roma sakini” anlamında ikinci bir romano da verir; bu yüzden “Romalı” için roma sıfatı daha güvenlidir. Antik Roma yurttaşı bir romiano’dur. Giysilerle ilgili daha fazla tuzak giysiler sayfasındadır.

#Fiiller

İsim olan resto gerçekten “geri kalan” demektir: yalnızca fiil yanıltıcıdır. Atendi nesnesini doğrudan alır, “for”a karşılık gelen bir kelime yoktur: Mi atendas la buson – “Otobüsü bekliyorum.” Türkçede de “otobüsü beklemek” belirtme durumuyla kurulur; yani bu konuda Türkçe konuşanlar için tuzak yoktur.

#Yalnızca kısmen örtüşen kelimeler

Bu kelimelerin İngilizce benzeriyle ortak bir yanı vardır, ama eşleşme kısmidir.

Tabloya birkaç not:

• Aktuala: ReVo’nun bilimsel terim olarak işaretlediği dördüncü anlamı “gerçek, fiilî”dir, örneğin matematikte aktuala malfinio “fiilî sonsuzluk”. Günlük Esperanto’da aktuala “güncel, şu an ilgi çekici” demektir (Türkçedeki “aktüel” gibi). ReVo, düz “şimdiki, mevcut” anlamında kullanılmasını önermez: nuna deyin (la nuna jaro “bu yıl”).
• Frazo: frazo tam bir cümledir. PMEG onu birlikte bir düşünceyi dile getiren kelime dizisi olarak tanımlar. ReVo’nun açıklamasına göre İngilizce “noun phrase” için substantiva grupo denmeli, “substantiva frazo” değil.
• Oferi: ReVo’nun İngilizce karşılıkları arasında “offer” de vardır, ama Fransızca offrir’e yakın bir anlam üzerindeki bir not, onun yerine oferti ya da proponi kullanılmasını önerir.
• Kontesti: “itiraz etmek” anlamındaki “contest” (bir sonuca itiraz etmek) uyar. “A contest” (yarışma) uymaz.
• Studento: okuldaki bir çocuk için lernanto deyin. Okul kelimeleri sayfasında daha fazlası var.

#Güvenli olan benzerler

Her benzerlik tuzak değildir. ReVo tanımları İngilizceyle şu kelimelerde uyuşur: ekzameno “sınav”, preciza “kesin”, sensacia “sansasyonel”, konkurso “yarışma”, prudenta “ihtiyatlı, sağduyulu” ve tablo “masa” (İngilizce “table” gibi; ama Türkçedeki “tablo” gibi değil, bkz. yukarıda).

#Yanıltıcı kelimeler cümle içinde

#Bu yanıltıcı kelimeler neden var?

Esperanto kelimelerinin çoğunu Latince ve Roman dillerinden, ayrıca Almanca ve başka dillerden aldı; bir kök genellikle oradaki anlamını korur. Türkçe ise Türk dilleri ailesindendir, bu yüzden Esperanto ile örtüşmeler çoğunlukla tesadüftür: örneğin kolo “boyun” Latince collum “boyun”dan, kara Latince carus “sevgili, pahalı”dan, bela Latince bellus “güzel”den, nur Almanca nur “yalnızca”dan gelir; Türkçedeki “nur”, “bela” ve “dua” Arapçadan, “tablo” ise Fransızcadan geçmiştir.

İngilizce, aynı dil ailelerinden akraba kelimeleri çok önce ödünç aldı ve anlamları birbirinden ayrıldı. Kelime kökenleri çözümlememizde, etimoloji verisi bulunan 843 sık kök için kaynak olarak yüzde 45 ile Latince ve yüzde 42 ile Fransızca gösterilir.

Vikisözlük demandi’yi Fransızca demander “sormak”a, larĝa’yı Fransızca large “geniş”e, ĉasi’yi Fransızca chasser “avlanmak”a, fiera’yı Fransızca fier “gururlu”ya ve gimnazio’yu Almanca Gymnasium’a bağlar. ReVo eventuale’yi Fransızca éventuellement ve Almanca eventuell ile karşılar; bunlar da “belki” demektir. Fransızca ya da Almanca biliyorsanız bu kelimelerin bazıları size daha az yabancı gelecektir.

#Yanıltıcı kelimelerden nasıl kaçınılır?

• Türkçeye ya da İngilizceye benzeyen her kelimeye sözlükten bakın; sözlük anlamı, kelime yapısını ve bir örneği gösterir.
• Önce günlük kelimeleri en sık 100 kelime ile öğrenin, sonra karşınıza çıkan her yeni benzerliği bu sayfada kontrol edin.
• İstediğiniz anlamı bir ekle de elde edebilirsiniz. Ofico + -ej- “yer” oficejo “ofis” verir, pasto + -aĵ- pastaĵo “makarna yemeği” verir, tendo “çadır” + -ar- “topluluk” ise tendaro “kamp” verir. Bkz. son ekler.
• Kendi dil sürçmelerinizi sık yapılan hatalar ile karşılaştırın.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da yanıltıcı kelime nedir?

Kendi dilinizdeki bir kelimeye benzeyen ama başka anlam taşıyan bir Esperanto kelimesidir. Türkçe konuşanlar için örnekler ne “hayır”, kolo “boyun”, kara “sevgili” ve dua “ikinci”dir; İngilizce konuşanlar için eventuale “belki”, romano “roman” ve demandi “sormak”.

#Esperanto’daki ne, Türkçedeki “ne” midir?

Hayır. Esperanto’da ne “hayır, değil” demektir. Türkçedeki “ne” için kio kullanılır: Kio estas tio? – “Bu ne?”

#Esperanto’da kolo ne demektir?

Kolo boyundur. Türkçedeki “kol” ise brako’dur. Araç tekeri rado’dur.

#Esperanto’da kara ne demektir?

Kara “sevgili, aziz” demektir (eski kullanımda “pahalı” da; bugün multekosta denir). Türkçedeki “kara” (siyah) nigra’dır.

#eventuale “eventually” demek midir?

Hayır. ReVo eventuale’yi “belki, muhtemelen” diye karşılar. “Eventually” için fine (“sonunda”) ya da finfine (“nihayet”) kullanın.

#Esperanto’da “aslında” nasıl denir?

“Aslında, gerçekte” için fakte, “gerçekten” için vere kullanın. “Güncel” anlamına gelen aktuala kelimesini kullanmayın.

#Bir Esperanto kelimesinin düşündüğüm anlama gelip gelmediğini nasıl kontrol ederim?

Kullanmadan önce sözlükte bakın ve yalnızca Türkçe ya da İngilizce karşılığı değil, tanımı da okuyun. ReVo tanımları Esperanto’da verir ve bir İngilizce konuşanın yanılması olası olduğunda çoğu zaman bir not ekler.

#Kaynaklar

• ReVo, Türkçe konuşanlar için yanıltıcı kelimeler: ne, sen, al, ol, da, de, en, ses, dek, ok, dua, mil, iri, kolo, kara, bela, vana, mola, nur, sana, korto, ĵurnalo
• ReVo, önerilen karşılıklar: kio, vi, ruĝa, preni, esti, ankaŭ, ĉe, plej, voĉo, sono, ĝis, sago, preĝo, mejlo, nigra, brako, problemo, pentraĵo, tabelo, valvo, krano, paŭzo, lumo, tenisejo, denunci, gazeto
• ReVo, Türkçede de aynı anlama gelen kelimeler: telefono, teatro, muzeo, banko, polico
• Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük (Türkçe anlamlar için)
• ReVo, sıfatlar ve zarflar: eventuala, efektiva, efika, ĝentila, milda, fiera, feroca, larĝa, granda, vera, tre, do, fino, fakto
• ReVo, isimler: fabriko, ŝtofo, teksi, gimnazio, gimnastiko, magazeno, magazino, romano, Romo, roma, romano, Romio, romiano, korto, tribunalo, tabulo, tablo, kampo, tendo, hazardo, danĝero, risko, infano, bebo, bileto, kalkulo, fakturo, benzino, benzeno, pasto, nudelo, sorto, speco, atenco, atento, vesto, veŝto
• ReVo, fiiller: atendi, esti (ĉeesti), resti, ripozi, demandi, postuli, kontroli, regi, stiri, konkuri, konsenti, ĉasi, kuri (postkuri)
• ReVo, kısmen örtüşen kelimeler: aktuala, simpatio, kompati, komuna, ordinara, ofico, kolegio, lerni (altlernejo, lernanto), universitato, studento, glaso, vitro, argumento, kverelo, disputo, frazo, vortgrupo, ĵurnalo, taglibro, revuo, recenzo, kontesti, konkurso, oferi, oferti, proponi, pretendi, ŝajni (ŝajnigi), ekspedi, rapida (rapidigi), rezigni, eksiĝi, demisii
• ReVo, güvenli benzerler: ekzameno, preciza, sensacio, prudenta
• PMEG, Frazoj kaj frazpartoj (CC BY-SA 4.0)
• İngilizce Vikisözlük, demandi, larĝa, ĉasi, fiera ve gimnazio maddelerindeki Esperanto etimolojileri (CC BY-SA)