Frazoj
Manĝaĵoj kaj trinkaĵoj en Esperanto: vortoj, manĝoj, frazoj
De matenmanĝo ĝis trinkaĵo – la vortoj por tio, kion oni manĝas kaj trinkas, kaj la vortpartoj, kiuj kreas centojn da aliaj.
Tio, kion oni manĝas, estas manĝaĵo, kaj tio, kion oni trinkas, estas trinkaĵo; ambaŭ estas faritaj el la verboj manĝi kaj trinki kaj la sufikso -aĵ- (konkreta objekto). La ĉiutagaj manĝoj estas matenmanĝo, tagmanĝo kaj vespermanĝo. Plej multaj vortoj pri fruktoj, legomoj kaj trinkaĵoj estas internaciaj radikoj kun la substantiva finaĵo -o, do multaj aspektas konataj. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn, kun la akcenta silabo en majuskloj.
Manĝoj kaj manĝado
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| manĝo | MAN-ĝo | la manĝaĵoj, kiujn oni manĝas en difinita tempo |
| matenmanĝo | ma-ten-MAN-ĝo | la unua manĝo de la tago |
| tagmanĝo | tag-MAN-ĝo | la manĝo en la mezo de la tago |
| vespermanĝo | ves-per-MAN-ĝo | la manĝo en la vespero |
| intermanĝeto | in-ter-man-ĜE-to | malgranda manĝo inter du ĉefaj manĝoj |
| manĝaĵo / trinkaĵo | man-ĜA-ĵo / trin-KA-ĵo | tio, kion oni manĝas / tio, kion oni trinkas |
| manĝi / trinki | MAN-ĝi / TRIN-ki | meti manĝaĵon en la buŝon kaj gluti ĝin / gluti likvaĵon |
| kuiri | ku-I-ri | prepari manĝaĵon per varmo |
La nomoj de manĝoj estas kunmetaĵoj: mateno + manĝo. Ŝanĝu la finaĵon al -i, kaj vi havas verbon: Mi matenmanĝas je la sepa (mi havas matenmanĝon je la sepa). Leciono 5 de la senpaga kurso instruas proksimume dudek el tiuj vortoj.
Fruktoj
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| frukto | FRUK-to | manĝebla, ofte dolĉa parto de planto, kun semoj |
| pomo | PO-mo | ronda frukto de la pomarbo |
| piro | PI-ro | dolĉa suka frukto kun pli mallarĝa supro |
| oranĝo | o-RAN-ĝo | ronda oranĝkolora citrusa frukto |
| citrono | ci-TRO-no | flava acida citrusa frukto |
| banano | ba-NA-no | longa kurba flava frukto |
| vinbero | vin-BE-ro | malgranda ronda frukto, el kiu oni faras vinon |
| persiko | per-SI-ko | suka frukto kun mola felsimila ŝelo kaj granda kerno |
| frago | FRA-go | malgranda ruĝa dolĉa bero |
| akvomelono | ak-vo-me-LO-no | granda frukto kun verda ŝelo, ruĝa suka karno kaj nigraj semoj |
Kunmetaĵoj estas oftaj: vinbero konsistas el vino + bero, kaj akvomelono el akvo + melono. Por la arbo diru pomarbo.
Legomoj
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| legomo | le-GO-mo | planto aŭ parto de planto, kiun oni kultivas por manĝi |
| terpomo | ter-PO-mo | tubero, kiu kreskas sub la tero |
| karoto | ka-RO-to | longa oranĝkolora radiko |
| tomato | to-MA-to | ruĝa suka frukto, kiun oni manĝas kiel legomon |
| cepo | CE-po | ronda legomo el tavoloj, kun akra gusto |
| ajlo | AJ-lo | legomo kun forta odoro kaj gusto, uzata ankaŭ kiel spico |
| kukumo | ku-KU-mo | longa verda legomo, plena de akvo |
| brasiko | bra-SI-ko | granda legomo el multaj foliaj tavoloj |
| salato | sa-LA-to | malvarma manĝaĵo el kruda legomo, ofte kun oleo kaj vinagro |
| fungo | FUN-go | organismo sen folioj kaj floroj; multaj estas manĝeblaj |
Terpomo estas laŭvorte „pomo de la tero” (tero + pomo). La franca pomme de terre kaj la nederlanda aardappel konstruas la saman bildon.
Viando, fiŝo, laktaĵoj kaj pano
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| viando | vi-AN-do | la muskola parto de la karno de bestoj, kiun oni manĝas, ne kalkulante fiŝojn |
| bovaĵo / porkaĵo | bo-VA-ĵo / por-KA-ĵo | viando de bovo / de porko |
| kokina viando | ko-KI-na vi-AN-do | viando de kokoj |
| fiŝo | FI-ŝo | besto de la akvo; ankaŭ ĝia karno kiel manĝaĵo |
| ovo | O-vo | ŝelhava ovala objekto, el kiu naskiĝas birdo; la ovo de kokino estas ofta manĝaĵo |
| lakto | LAK-to | blanka likvaĵo, kiun donas vakoj kaj aliaj mamuloj |
| fromaĝo | fro-MA-ĝo | manĝaĵo farita el lakto |
| butero | bu-TE-ro | grasa flava manĝaĵo el lakto, por ŝmiri sur panon |
| pano | PA-no | manĝaĵo, kiun oni bakas el faruno |
| supo | SU-po | varma likva manĝaĵo, kuirita el legomoj, viando ktp. |
| ĉokolado | ĉo-ko-LA-do | dolĉa bruna manĝaĵo aŭ trinkaĵo el kakao |
Bovaĵo konsistas el bovo + -aĵ-, kaj porkaĵo venas de porko. ReVo difinas viando kiel la muskolan parton de la karno de bestoj, ne kalkulante fiŝojn, kiuj restas fiŝo.
Trinkaĵoj
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| akvo | AK-vo | senkolora likvaĵo, kiun oni trinkas |
| kafo | KA-fo | trinkaĵo el rostitaj semoj de la kafarbo |
| teo | TE-o | trinkaĵo el sekigitaj folioj de la tea arbusto kaj varma akvo |
| suko | SU-ko | trinkaĵo el spremitaj fruktoj |
| limonado | li-mo-NA-do | dolĉa trinkaĵo el citronsuko, akvo kaj sukero |
| vino | VI-no | alkohola trinkaĵo el vinberoj |
| biero | bi-E-ro | alkohola trinkaĵo el greno, kutime hordeo |
Gustoj kaj spicoj
| Vorto | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| dolĉa | DOL-ĉa | kun la gusto de sukero aŭ mielo |
| sala | SA-la | kun la gusto de salo |
| acida | a-CI-da | akra kiel vinagro aŭ citrono |
| amara | a-MA-ra | kun akra, ofte malagrabla gusto, ekzemple de nesukerita kafo |
| spica | SPI-ca | kun forta, brulanta gusto pro spicoj |
| bongusta | bon-GUS-ta | kun agrabla gusto |
| malbongusta | mal-bon-GUS-ta | kun malagrabla gusto |
| freŝa / kruda / matura | FRE-ŝa / KRU-da / ma-TU-ra | ne malnova / ne kuirita / preta por manĝi (pri frukto) |
| salo / pipro | SA-lo / PIP-ro | blanka spico / akra spico, nigra aŭ blanka |
| sukero / vinagro | su-KE-ro / vi-NA-gro | dolĉa kristaleca substanco / acida likvaĵo |
| spico / cinamo | SPI-co / ci-NA-mo | aldonaĵo, kiu donas guston al manĝaĵo / bruna dolĉe odora spico |
| mustardo / vanilo | mus-TAR-do / va-NI-lo | akra flava saŭco / dolĉe odora spico |
La substantivo estas gusto kaj la verbo gusti signifas havi certan guston: La kafo gustas amare (la kafo havas amaran guston). ReVo priskribas acida kiel akran kiel vinagro aŭ citrono.
Vortfarado per manĝovortoj
Kelkaj sufiksoj faras el unu radiko tutan vortfamilion. Vidu vortfaradon, sufiksojn kaj prefiksojn.
| Vortparto | Signifo | Ekzemploj |
|---|---|---|
| -aĵ- | konkreta objekto farita el io aŭ rilata al io | bakaĵo (bakita manĝaĵo), dolĉaĵo (dolĉa manĝaĵo), ovaĵo (manĝaĵo el ovoj) |
| -ej- | loko | manĝejo (loko por manĝi), kafejo, bakejo, viandejo (butiko, kie oni vendas viandon) |
| -ist- | persono, kiu profesie faras ion | kuiristo, bakisto, buĉisto |
| -uj- | ujo | sukerujo (ujo por sukero), salujo (ujo por salo) |
| mal- | la kontraŭo | sata (plena de manĝo), malsata (bezonanta manĝon) |
PMEG aldonas, ke -uj- povas nomi ankaŭ la planton, kiu portas la frukton (pomujo), sed multaj nun preferas pomarbo. Pri mendado en restoracio vidu la vojaĝajn frazojn.
Frazoj ĉe la tablo
Tio, kion oni manĝas aŭ trinkas, estas objekto kaj ricevas -n: Mi manĝas pomon, Mi trinkas teon. Vidu la akuzativon.
| Frazo | Prononco | Noto |
|---|---|---|
| Bonan apetiton! | BO-nan a-pe-TI-ton | Deziro antaŭ manĝo; la -n montras objekton de neeldirita verbo. |
| Mi malsatas. | mi mal-SA-tas | Mi sentas la bezonon manĝi. |
| Mi soifas. | mi so-I-fas | Mi sentas la bezonon trinki. |
| Kion vi volas manĝi? | KI-on vi VO-las MAN-ĝi | Kion demandas pri la objekto; volas + infinitivo. |
| Ĉu vi volas ankoraŭ iom? | ĉu vi VO-las an-KO-raŭ I-om | Propono de plia porcio. |
| Ne, dankon, mi estas sata. | ne DAN-kon mi ES-tas SA-ta | Ĝentila rifuzo; sata = plena de manĝo. |
| Ĝi estas bongusta! | ĝi ES-tas bon-GUS-ta | Laŭdo pri la gusto. |
| Mi estas vegetarano. | mi ES-tas ve-ge-ta-RA-no | Mi ne manĝas viandon; post esti neniu -n. |
| Mi ne manĝas viandon. | mi ne MAN-ĝas vi-AN-don | Neado antaŭ la verbo; la objekto viandon ricevas -n. |
| Ĉu ĝi enhavas ovojn? | ĉu ĝi en-HA-vas O-vojn | Demando pri ingrediencoj; ovojn havas -j kaj -n. |
| Teon kun citrono, sen sukero, mi petas. | TE-on kun ci-TRO-no sen su-KE-ro mi PE-tas | Mendo; la objekto teon ricevas -n, sed post kun kaj sen ne venas -n. |
Vegano estas persono, kiu manĝas neniun produkton de bestoj. Post kun kaj sen ne venas -n, ĉar ili estas prepozicioj. Por tostoj kiel Je via sano! vidu bondezirojn.
Kvantoj kun da
La vorto da ligas mezuron al la substanco, kiun ĝi mezuras.
| Esperanto | Signifo |
|---|---|
| glaso da akvo | glaso plena de akvo |
| peco da kuko | parto de kuko |
| kilogramo da pomoj | pomoj, kiuj pezas unu kilogramon |
| litro da lakto | lakto en la kvanto de unu litro |
| kulero da mielo | tiom da mielo, kiom portas unu kulero |
PMEG donas jenajn regulojn:
- Post da neniu -n. La mezuro ricevas ĝin: Mi trinkas glason da akvo.
- Post simplaj numeraloj neniu da. Diru Mi havas cent pomojn, sed Mi havas centon da pomoj, ĉar cento estas substantivo.
- Neniu da antaŭ la, mia aŭ ĝi. Uzu de aŭ el: Ni manĝis iom de la pano.
- Demandu per kiom da: Kiom da sukero vi volas?
Glaso da vino estas glaso plena de vino, dum vinglaso estas glaso destinita por vino.
Manĝovortoj en via lingvo kaj en Esperanto
- Nomoj de manĝoj. Esperanto nomas manĝojn laŭ la tempo de la tago: tagmanĝo meze de la tago, vespermanĝo vespere. En aliaj lingvoj la nomoj ŝanĝiĝas laŭ regiono: la angla dinner povas esti tagmanĝo aŭ vespermanĝo, kaj en Belgio, Svislando kaj Kebekio la franca dîner estas tagmanĝo kaj souper vespermanĝo, dum en Francio dîner estas vespermanĝo.
- Deserto kaj dezerto. Deserto estas la lasta parto de manĝo, el fromaĝo, fruktoj aŭ dolĉaĵoj; dezerto estas regiono kun tre malmulte da vegetaĵoj (ReVo). Ili diferencas nur per unu litero, s aŭ z, kaj parolantoj de la angla (dessert kaj desert) facile konfuzas ilin.
- Gusti kaj gustumi. Gusti estas havi certan guston: La supo bone gustas. Por provi la guston de io oni diras gustumi (angle to taste, france goûter): Mi gustumis iom el la mielo.
- Mezuro kaj substanco. En la franca, hispana, itala kaj portugala oni ligas ilin per de aŭ di (un verre d'eau, un vaso de agua, un bicchiere d'acqua, um copo de água); en la germana kaj nederlanda la mezuro staras rekte antaŭ la substanco (ein Glas Wasser); en la pola kaj rusa la substanco havas genitivon (szklanka wody, стакан воды). Esperanto uzas da: glaso da akvo, ne glaso de akvo.
Oftaj demandoj
Kio estas la diferenco inter manĝo kaj manĝaĵo?
Manĝaĵo estas tio, kion oni manĝas, ekzemple pano aŭ pomo; manĝo estas la manĝaĵoj, kiujn oni manĝas en difinita tempo, ekzemple la tagmanĝo.
Kiel oni nomas la tri ĉefajn manĝojn de la tago en Esperanto?
Matenmanĝo, tagmanĝo kaj vespermanĝo. Kiel verboj: matenmanĝi, tagmanĝi kaj vespermanĝi.
Kiel diri en Esperanto, ke vi malsatas aŭ soifas?
Mi malsatas aŭ Mi estas malsata, kaj Mi soifas. Kiam vi manĝis sufiĉe, diru Mi estas sata.
Kion oni diras antaŭ manĝo en Esperanto?
Bonan apetiton! ReVo priskribas ĝin kiel deziron, kiun oni diras antaŭ manĝo.
Fontoj
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.