Mẫu câu
Tục ngữ và thành ngữ tiếng Esperanto kèm ý nghĩa
Các câu tục ngữ kinh điển của tiếng Esperanto với nguyên văn, bản dịch sát nghĩa và những câu tục ngữ tiếng Việt có cùng ý.
Proverbaro Esperanta là tuyển tập khoảng 2.630 câu tục ngữ và ngạn ngữ mà L. L. Zamenhof biên soạn bằng tiếng Esperanto và xuất bản năm 1910. Ông dựa trên bộ sưu tập mà cha ông, Markus Zamenhof, đã sưu tầm bằng tiếng Nga, Ba Lan, Pháp và Đức. Dưới đây là 32 câu trong số đó, xếp theo chủ đề, mỗi câu kèm bản dịch sát nghĩa và, nếu có, câu tục ngữ tiếng Việt quen thuộc cùng ý.
Tục ngữ tiếng Esperanto theo chủ đề
Câu chữ và chính tả theo các ấn bản năm 1910 và 1925; dấu nháy trong Temp' thay cho đuôi -o bị lược bỏ. Các câu tiếng Việt chỉ gần nghĩa chứ không dịch từng chữ; dấu “–” nghĩa là không có câu tương đương quen thuộc. Về các cách nói thường ngày, xem mẫu câu cơ bản.
Công việc và tiền bạc
| Esperanto | Nghĩa đen | Câu tương đương trong tiếng Việt |
|---|---|---|
| Komenco bona — laboro duona. | Khởi đầu tốt là xong nửa công việc. | Đầu xuôi đuôi lọt. |
| Sen laboro ne venas oro. | Không làm việc thì vàng không tự đến. | Có làm thì mới có ăn. |
| Kiu amas la liton, ne akiros profiton. | Ai mê chiếc giường sẽ chẳng kiếm được lợi lộc. | – |
| Ne prokrastu ĝis morgaŭ, kion vi povas fari hodiaŭ. | Đừng hoãn đến ngày mai điều bạn có thể làm hôm nay. | Việc hôm nay chớ để ngày mai. |
| Ŝparu groŝon — vi havos plenan poŝon. | Dành dụm một đồng xu nhỏ, bạn sẽ có túi đầy. | Tích tiểu thành đại. |
Lời nói và sự im lặng
| Esperanto | Nghĩa đen | Câu tương đương trong tiếng Việt |
|---|---|---|
| Parolo estas arĝento, oron similas silento. | Lời nói là bạc; im lặng giống như vàng. | Lời nói là bạc, im lặng là vàng. |
| Granda parolisto estas duba faristo. | Người nói nhiều là người làm đáng ngờ. | Nói như rồng leo, làm như mèo mửa. |
| Vundo pasas, vorto restas. | Vết thương qua đi, lời nói còn lại. | – |
| La muro havas orelojn. | Bức tường có tai. | Tai vách mạch rừng. |
| Gardu vin du baroj: lipoj kaj dentaroj. | Hãy để hai hàng rào canh giữ bạn: đôi môi và hàm răng. | – |
Bạn bè
| Esperanto | Nghĩa đen | Câu tương đương trong tiếng Việt |
|---|---|---|
| Amikon montras malfeliĉo. | Bất hạnh cho thấy ai là bạn. | Hoạn nạn mới biết bạn hiền. |
| Kun kiu vi festas, tia vi estas. | Bạn ăn tiệc với ai thì bạn là người như thế. | Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng. |
Học tập
| Esperanto | Nghĩa đen | Câu tương đương trong tiếng Việt |
|---|---|---|
| Per pacienco venas scienco. | Nhờ kiên nhẫn mà có tri thức. | Có công mài sắt, có ngày nên kim. |
| Lernu juna — vi scios maljuna. | Hãy học khi còn trẻ, bạn sẽ biết khi về già. | – |
| Homo lernas la tutan vivon. | Con người học suốt cả cuộc đời. | Học, học nữa, học mãi. |
Thời gian và vận may
| Esperanto | Nghĩa đen | Câu tương đương trong tiếng Việt |
|---|---|---|
| Temp' estas mono. | Thời gian là tiền bạc. | Thời gian là tiền bạc. |
| Kiu vivos, tiu vidos. | Ai còn sống, người ấy sẽ thấy. | Thời gian sẽ trả lời. |
| Ne en unu tago elkreskis Kartago. | Carthage không lớn lên trong một ngày. | – |
| Plej bone ridas, kiu laste ridas. | Ai cười sau cùng thì cười hay nhất. | – |
| Pli bone malfrue, ol neniam. | Muộn còn hơn không bao giờ. | Thà muộn còn hơn không. |
Nhân quả và vẻ bề ngoài
| Esperanto | Nghĩa đen | Câu tương đương trong tiếng Việt |
|---|---|---|
| Kiu semas venton, rikoltos fulmotondron. | Ai gieo gió sẽ gặt giông tố. | Gieo gió gặt bão. |
| Kia ago, tia pago. | Việc làm thế nào, trả công thế ấy. | Gieo nhân nào, gặt quả nấy. |
| Ne ĉio brilanta estas diamanto. | Không phải thứ gì lấp lánh cũng là kim cương. | – |
| Ne juĝu pri afero laŭ ĝia ekstero. | Đừng đánh giá một việc theo vẻ bề ngoài của nó. | Đừng trông mặt mà bắt hình dong. |
| Unu ovo malbona tutan manĝon difektas. | Một quả trứng hỏng làm hỏng cả bữa ăn. | Con sâu làm rầu nồi canh. |
Động vật, quê nhà và nơi xa
| Esperanto | Nghĩa đen | Câu tương đương trong tiếng Việt |
|---|---|---|
| Kiu bojas, ne mordas. | Con nào sủa thì không cắn. | – |
| Kiam kato promenas, la musoj festenas. | Khi mèo đi dạo, lũ chuột mở tiệc. | Vắng chủ nhà gà vọc niêu tôm. |
| Fiŝo pli granda malgrandan englutas. | Con cá lớn hơn nuốt con cá nhỏ hơn. | Cá lớn nuốt cá bé. |
| Pri la lupo rakonto, kaj la lupo renkonte. | Vừa kể chuyện về con sói thì con sói đã đứng trước mặt. | Nhắc Tào Tháo, Tào Tháo đến. |
| Monto gravediĝis, muso naskiĝis. | Ngọn núi có mang, một con chuột ra đời. | Đầu voi đuôi chuột. |
| Ĉio transmara estas ĉarma kaj kara. | Mọi thứ từ bên kia biển đều quyến rũ và quý giá. | – |
| Neniu estas profeto en sia urbeto. | Không ai là nhà tiên tri trong thị trấn nhỏ của mình. | Bụt chùa nhà không thiêng. |
Proverbaro bắt nguồn từ đâu?
Năm 1905, Markus Zamenhof bắt đầu cho ra từng phần một bộ thành ngữ đối chiếu Nga – Ba Lan – Pháp – Đức và qua đời trước khi hoàn thành. Ông mong có thêm một phần tiếng Esperanto, và người con trai đã soạn phần này; nó được đăng thành nhiều kỳ, rồi in thành sách năm 1910, và ấn bản thứ hai ra đời tại Paris năm 1925. Tuyển tập gồm cả tục ngữ thực thụ lẫn các thành ngữ như Ĉerpi akvon per kribrilo – “múc nước bằng cái rây”, tức một việc làm vô ích. Xem thêm Zamenhof và văn học Esperanto.
Văn bản gồm 1.232 nhóm câu có liên quan với nhau, được đánh số và sắp xếp theo các từ khóa tiếng Nga của bản gốc, kèm bảng tra chủ đề theo thứ tự chữ cái ở cuối sách.
Ngày nay tuyển tập được dùng như thế nào?
Từ điển ReVo ghi ấn bản năm 1974 trong thư mục tài liệu tham khảo (viết tắt PrV) và trích dẫn nó trong nhiều mục từ. Nhà ngôn ngữ học Sabine Fiedler (2015) cho biết chỉ khoảng 7% trong 2.630 đơn vị được đa số người nói biết đến, và gọi hai câu cuối trong các bảng là rất phổ biến ngày nay. Một phiên bản hiện đại đầy đủ hơn, Oklingva Proverbaro bằng tám ngôn ngữ, ra đời năm 2020. Đọc thêm: văn bản mẫu.
Cách tạo từ trong các câu tục ngữ
| Từ | Thành phần | Nghĩa |
|---|---|---|
| proverbaro | proverb·ar·o | một tuyển tập tục ngữ |
| dentaro | dent·ar·o | cả bộ răng |
| parolisto, faristo | parol·ist·o, far·ist·o | người nói, người làm (-ist-: người làm điều gì đó như nghề hay thói quen) |
| malfeliĉo | mal·feliĉ·o | bất hạnh |
| malfrue | mal·fru·e | muộn (frue là “sớm”) |
| malŝpari | mal·ŝpar·i | lãng phí, trái nghĩa của ŝpari “tiết kiệm” |
Hậu tố -ar- nghĩa là một tổng thể gồm nhiều vật giống nhau, -ist- là người thường xuyên hay chuyên nghiệp làm điều gì đó, còn mal- chỉ nghĩa đối lập trực tiếp. Xem tạo từ, hậu tố và tiền tố.
Những khuôn mẫu giúp dễ nhớ
Nhiều câu tục ngữ có vần (ago – pago, bona – duona) hoặc dùng cặp từ tương liên: Kiu vivos, tiu vidos, Kia ago, tia pago. Số khác dùng ju … des: Ju pli da bruo, des malpli da ĝuo. – “Càng ồn ào càng kém vui.” Fiedler lưu ý rằng chúng thường đặt tân ngữ trước động từ, điều mà đuôi -n cho phép (Amikon montras malfeliĉo), hoặc đảo vị trí động từ để nhấn mạnh: Pri gustoj oni disputi ne devas (trật tự thông thường: oni ne devas disputi).
Tục ngữ tiếng Việt cũng thường có vần và có đối, nên người Việt sẽ thấy lối cấu tạo này quen thuộc.
Thành ngữ trong từ điển
ReVo cũng ghi lại các cách nói ẩn dụ:
| Esperanto | Giải thích của ReVo | Mục từ |
|---|---|---|
| perdi la kapon | mất tỉnh táo, phát điên | kapo |
| lia nomo estas sur ĉies lango | ông ấy rất nổi tiếng | lango |
| bruligi siajn fingrojn | tự làm tổn hại thanh danh, gặp chuyện không hay | fingro |
| foriri kun longa nazo | ra về thất vọng, chẳng đạt được gì | nazo |
Câu hỏi thường gặp
Ai là tác giả của các câu tục ngữ tiếng Esperanto?
L. L. Zamenhof biên soạn tuyển tập, chuyển sang tiếng Esperanto những câu trong bộ sưu tập Nga – Ba Lan – Pháp – Đức của cha ông, Markus Zamenhof. Vì vậy nhiều câu giống với những tục ngữ quen thuộc khắp châu Âu.
Proverbaro Esperanta có bao nhiêu câu tục ngữ?
Khoảng 2.630 câu khác nhau, theo Fiedler (2015), Vikipedio và cách đánh số của ấn bản 1974. Chúng được in trong 1.232 nhóm đánh số, và một số câu xuất hiện lại ở nhiều nhóm.
Người nói tiếng Esperanto thực sự biết những câu tục ngữ nào?
Rất ít: chỉ khoảng 7% các đơn vị được đa số người nói biết đến (Fiedler, 2015). Bà nêu Ĉio transmara estas ĉarma kaj kara và Neniu estas profeto en sia urbeto là rất phổ biến.
Có thể đọc toàn bộ Proverbaro ở đâu?
Ấn bản 1925 được chép lại trên Vikifontaro (Wikisource tiếng Esperanto); một bản số hóa của văn bản 1910 cũng có trên mạng (xem Nguồn).
Nguồn
- Vikifontaro: Proverbaro Esperanta (L. Zamenhof, 2a eld., 1925)
- Proverbaro Esperanta, văn bản 1910 kèm hai lời tựa – bản số hóa, dùng để kiểm tra các câu tục ngữ ở trên
- Vikipedio: Proverbaro Esperanta và Wikipedia: Proverbaro Esperanta
- Vikipedio: Oklingva Proverbaro
- Rob Keetlaer: Esperantaj proverboj – đánh số 2.630 câu tục ngữ; đối chiếu câu chữ
- Sabine Fiedler: Esperanto Phraseology (2015)
- ReVo: thư mục, proverbo, parolo, fari, dento, feliĉa, ŝpari
- PMEG: AR, IST, MAL, Apostrofo
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.