Aŭtoj kaj stirado en Esperanto: partoj, vojo, trafiko

Veturilo kun motoro por surgrunda transporto estas aŭto, mallongigo de aŭtomobilo, kaj la ordinara verbo por direkti ĝin estas stiri: Mi stiras la aŭton. Veturi signifas „iri portate de veturilo”, kaj profesia stiranto de veturilo estas ŝoforo. Plej multaj vortoj ĉi tie estas faritaj el kelkaj radikoj per -il- „ilo”, -ej- „loko” kaj -ist- „profesiulo”. Stratoj, pontoj kaj la unuaj direktaj frazoj estas en urbo, direktoj kaj transporto; urĝaj situacioj estas en vojaĝaj frazoj. La prononcaj gvidiloj dividas la vortojn en silabojn, kun la akcenta silabo en majuskloj.

#La aŭto kaj ĝiaj partoj

Pluraj aŭtaj vortoj venas el la Oficialaj Aldonoj de la Akademio: aŭto, ŝoforo, garaĝo, panei, stiri. En Tatoeba (eksporto de la 7-a de Oktobro 2026) sekurzono aperas en 44 frazoj kaj sekurrimeno en 2.

#Verboj de stirado

ReVo difinas preterpasi kiel „pasi flanke de io”; la angla Vikivortaro aldonas la sencon „antaŭi alian veturilon”, kaj Tatoeba uzas ĝin tiel (frazo 3149109).

#Stiri, veturi, konduki kaj ŝofori: komparo

Stiri estas la ordinara elekto kaj prenas la veturilon kiel objekton: stiri aŭton. Veturi neniam havas objekton; oni veturas per aŭto aŭ aŭte, kaj la du esprimoj signifas la samon. La persono ĉe la stirrado estas ŝoforo: ReVo difinas ĝin kiel profesian stiranton (busŝoforo), sed Tatoeba uzas ĝin por ĉiu stiranto, en 199 frazoj. ReVo havas ankaŭ veturigisto por ĉiu, kiu direktas veturilon, kaj aŭtisto por iu, kiu profesie uzas aŭton.

#Vojoj, trafiko kaj lokoj

Por „trafiklumo” Tatoeba havas trafiklumo en 75 frazoj kaj semaforo en 44. Koloroj funkcias kiel en la paĝo koloroj: Ĉe ruĝa lumo oni haltas, ĉe verda oni veturas. Rapido estas esprimata per hore „en unu horo”: La rapidlimo estas kvindek kilometroj hore.

#Trafikreguloj varias laŭ lando

Ĉiu lando havas siajn proprajn regulojn, do ĉi tiu paĝo donas nur vortojn, ne juran konsilon. Du ĝeneralaj diferencoj estas konataj: plej multaj landoj veturas dekstre, sed Britio, Irlando, Japanio, Hindio kaj Aŭstralio veturas maldekstre; kaj en Usono kaj Britio rapidlimoj estas en mejloj hore, dum aliaj landoj uzas kilometrojn hore. Mejlo estas, laŭ ReVo, mezurunuo de vojlongo, malegala laŭ la landoj: la angla mejlo egalas 1609 metrojn.

En Britio oni veturas maldekstre. En Germanio oni veturas dekstre. La rapidlimo estas kvindek kilometroj hore. Antaŭ ol stiri en fremda lando, kontrolu la lokajn regulojn kaj ĉu via stirpermesilo validas tie.

#Stirpermesiloj, asekuro kaj polico

Ĉu vi havas stirpermesilon? La policisto petas mian kondukpermesilon kaj la asekuron. Oni ne rajtas superi la rapidlimon. En la unua frazo stirpermesilon ricevas -n, ĉar ĝi estas objekto de havas. Tatoeba havas stirpermesilo en 70 frazoj kaj kondukpermesilo en 33.

#Paneoj kaj akcidentoj

Panei signifas subite ĉesi funkcii, kaj la propra ekzemplo de ReVo estas mia aŭto paneas. Trafika akcidento estas trafikakcidento, kaj kunpuŝiĝo de veturiloj estas kolizio, el kolizii „forte kunpuŝiĝi”. Por Voku ambulancon! kaj Voku la policon! vidu la tabelon pri urĝaj situacioj en vojaĝaj frazoj. Vundita estas participo de vundi; vidu participojn.

#Veturi al loko: la -n de direkto

PMEG montras la regulon per birdo: flugas en la ĉambro signifas, ke ĝi flugas ĉirkaŭe ene de la ĉambro, kaj flugas en la ĉambron, ke ĝi eniras. La sama paro funkcias kun veturi. Pli en la paĝo pri la akuzativo; la urba versio estas en urbo, direktoj kaj transporto.

#Kiel la vortoj estas konstruitaj

El unu radiko kaj sufiksoj fariĝas familio: stiri, stirilo, stirejo, stiristo, stirlernejo „lernejo pri aŭtostirado”. Vidu vortfaradon kaj sufiksojn.

#Aŭtaj vortoj en via lingvo kaj en Esperanto

• Stiri, veturi kaj konduki. La angla drive kaj la germana fahren servas kaj por direkti veturilon, kaj por vojaĝi: Mi stiras la aŭton, sed Mi veturas al Berlino. La germana Auto fahren estas stiri aŭton, kaj mit dem Auto fahren estas veturi per aŭto. La pola prowadzić samochód kaj rusa водить машину estas stiri aŭton; la pola jechać samochodem kaj rusa ехать на машине estas veturi per aŭto. La hispana conducir, franca conduire kaj portugala conduzir ofte donas la tradukon konduki aŭton: ReVo ja havas inter la sencoj de konduki ankaŭ konduki veturilon, sed Tatoeba uzas stiri pli ofte (258 kontraŭ 83 frazoj).
• Benzino, benzeno kaj gaso. La angla benzene (ĥemiaĵo) kaj la germana Benzin (brulaĵo) aspektas kiel la sama vorto, sed signifas malsamajn aferojn. En Esperanto benzino estas la brulaĵo, ekstraktata el nafto, kaj benzeno la hidrokarbido C6H6 (ReVo). En Usono la angla gas signifas benzinon (mallongigo de gasoline), sed Esperanta gaso estas aersimila fluaĵo (hidrogeno, tergaso); la benzinejo estas benzinejo.
• Glaco ne estas glacio. La franca glace signifas „glacio” kaj „spegula vitro”. Esperanto disigas: glaco estas polurita vitro por speguloj kaj fenestroj (ReVo), do glacoviŝilo purigas vitron, ne glacion; glacio estas frostita akvo.
• Kapoto. La franca capot kaj rusa капот estas kovrilo de aŭta motoro. Tio estas la dua senco de Esperanta kapoto; la unua senco estas dika mantelo kun kapuĉo (ReVo).
• Rapido kaj rapidumo. La franca vitesse signifas kaj „rapido”, kaj „rapidumo” de la transmisiilo. Esperanto disigas: rapido estas fizika grando (kilometroj hore), rapidumo estas unu el la reĝimoj de la transmisiilo: pasi de la dua al la tria rapidumo (ReVo).
• Ŝoforo kaj ŝoseo. La vorto ŝoforo similas al la franca chauffeur, pola szofer, rusa шофёр kaj hispana chófer. La pola szosa, rusa шоссе kaj germana Chaussee similas al ŝoseo, vojo kun malmola surfaco, plejparte ekster urbo.
• La angla fine ne estas fino. La angla fine (monpuno) ne rilatas al Esperanta fino, kiu signifas „lasta parto” kaj „ĉeso”; la monpuno estas monpuno.
• Garaĝo. La germana Garage nomas nur ŝirmejon por aŭto, dum la riparejo estas Werkstatt. ReVo difinas garaĝo pli vaste (deponi, ŝirmi aŭ ripari), kaj por la riparado oni povas diri riparejo.
• Prononco. Aŭ en aŭto sonas kiel la germana au en Haus aŭ la angla ow en cow, ne kiel au en la angla auto. C en polico, akcelilo kaj trafikcirklo sonas ts, ne s kiel en la angla police. En pneŭo oni prononcas ambaŭ konsonantojn, p kaj n, kiel en la franca pneu; la ŭ estas duonvokalo. Ĝ en garaĝo kaj turniĝi sonas kiel la angla j en jam aŭ la pola dż; ŝ en ŝoforo kiel la angla sh aŭ la pola sz; ĉ en kluĉilo kiel la angla ch en chair aŭ la pola cz. La akcento falas sur la antaŭlastan silabon: la angla motor estas akcentita antaŭe, sed Esperanta motoro estas mo-TO-ro.

#Oftaj demandoj

#Kiel oni nomas la aŭton kaj la kamionon en Esperanto?

Aŭto, mallongigo de aŭtomobilo. Kamiono estas kamiono aŭ ŝarĝaŭto, buso estas buso aŭ aŭtobuso, kaj taksio estas taksio.

#Kio estas la diferenco inter stiri kaj veturi?

Stiri estas direkti veturilon kaj prenas objekton: stiri aŭton. Veturi estas iri per veturilo kaj ne havas objekton: veturi per aŭto aŭ veturi al Berlino.

#Kiel oni nomas la stirpermesilon en Esperanto?

Kondukpermesilo aŭ stirpermesilo. ReVo listigas ankaŭ stirrajtigilo.

#Ĉu oni diras semaforo aŭ trafiklumo?

Semaforo estas ReVo-vorto, kaj ReVo notas, ke ankaŭ eblas trafiklumo; trafiklumo (pluralo trafiklumoj) estas la kunmetaĵo, kiun uzas Vikipedio kaj Tatoeba.

#Kion oni diras, kiam la aŭto paneas?

Mia aŭto paneis. Mi bezonas helpon. Oni povas aldoni Ĉu vi povas remorki ĝin?

#Fontoj

• PMEG: N por direkto
• ReVo, aŭtoj kaj partoj: aŭto, aŭtomobilo, kamiono, kamioneto, ŝarĝaŭto, rado, stiri, stirilo, stirejo, stiristo, stirlernejo, pneŭo, motoro, kapoto, kofrujo, glaco, glacio, glacoviŝilo, retrospegulo, sekurzono, sekurrimeno, bremso, akcelilo, kluĉilo, rapidumo, rapidumstango, hupo, duonlumo, plenlumo, ĝirlumo, bremsolumo, benzino, benzeno, gaso, numerplato
• ReVo, stirado: veturi, veturigi, ŝofori, konduki, startigi, halti, akceli, preterpasi, parki, parkumi, turni, kolizii, kroĉi, benzinumi, aŭtisto, fino
• ReVo, vojoj kaj lokoj: vojo, ŝoseo, aŭtovojo, trafikcirklo, semaforo, trafikŝildo, piediranto, tunelo, rapido, mejlo, benzinejo, garaĝo, riparejo
• ReVo, dokumentoj kaj akcidentoj: kondukpermesilo, asekuro, monpuno, polico, panei, akcidento, krevi, remorki, vundi, helpi, bezoni, riparisto
• Vikipedio: Kondukpermesilo, Vikipedio: Trafiklumoj; Wikipedia (angle): Left- and right-hand traffic
• Vikivortaro (angla): rapidlimo, preterpasi
• Tatoeba: nombroj de frazoj laŭ la Esperanta eksporto de la 7-a de Oktobro 2026 (CC BY 2.0 FR)