Quốc gia và ngôn ngữ trong tiếng Esperanto: -ujo hay -io?

Tiếng Esperanto gọi tên một quốc gia bằng danh từ có đuôi -o và viết hoa: Kanado “Canada”, Brazilo “Brasil”, Pollando “Ba Lan”. Người dân là kanadano, brazilano hay polo, và ngôn ngữ là một tính từ: la pola “tiếng Ba Lan”. Phần lớn quốc gia được đặt tên theo vùng đất, nhưng một số theo tên dân tộc, nên nước Pháp là Francujo hoặc Francio, từ franco “người Pháp”. Phần phát âm viết hoa âm tiết mang trọng âm; trọng âm luôn rơi vào âm tiết áp chót.

#Hai hệ thống tên quốc gia

PMEG, sách ngữ pháp tham khảo, và Viện Hàn lâm Esperanto chia tên quốc gia thành hai loại. Tên theo vùng đất là những gốc từ thuần túy: Kanado gọi tên vùng đất, và hậu tố -an- “cư dân” tạo ra người dân, kanadano. Tên theo dân tộc bắt đầu từ từ chỉ dân tộc, franco, rồi thêm -uj-, -i- hoặc -land- với nghĩa “đất của”.

Tên theo vùng đất chiếm đa số: khoảng 60 trong 203 tên của danh sách Viện Hàn lâm năm 2009 là theo dân tộc (theo thống kê của chúng tôi), chủ yếu ở châu Âu.

Tên có đuôi -ujo luôn là tên theo dân tộc. Tên có đuôi -io hay -lando có thể thuộc loại nào cũng được: Aŭstralio và Nederlando là theo vùng đất (không có aŭstraloj hay nederoj), còn Francio và Pollando là theo dân tộc. Khi không chắc, hãy thêm -an- vào tên quốc gia (pollandano); PMEG nói như vậy không bao giờ sai.

#Quốc gia đặt tên theo vùng đất

Những tên này dùng -an- cho người dân và -a cho tính từ: Brazilo → brazilano, brazila.

Usono là một từ đầy đủ, không phải từ viết tắt: người Mỹ đề xuất nó vào khoảng năm 1900 dưới dạng Usonia (ReVo), và nó trở thành từ chính thức năm 2007. Barato trở thành chính thức năm 2023; từ cũ hơn Hindujo chủ yếu chỉ toàn bộ tiểu lục địa Ấn Độ. Filipinoj là số nhiều: en Filipinoj.

#Quốc gia đặt tên theo dân tộc

Ở đây từ chỉ dân tộc đứng trước và không có hậu tố: franco, germano, polo. Tên quốc gia thêm -uj-, -i- hoặc -land-, và tính từ là từ chỉ dân tộc cộng -a.

Britujo là toàn bộ quốc gia, còn Anglujo là phần phía nam của nó, tức England.

#-ujo, -io hay -lando: dùng đuôi nào?

Cả ba đều dùng được, và PMEG nói mọi người nói Esperanto đều hiểu -ujo và -io. -Uj- là cổ nhất: từ điển của Fundamento ghi Turk'uj' “Thổ Nhĩ Kỳ”, và cùng hậu tố đó tạo ra Esperantujo, thế giới của những người nói Esperanto. -I- không chính thức nhưng rất phổ biến. Viện Hàn lâm đã quyết định về nó bốn lần:

-Land- xuất hiện trong sáu tên theo dân tộc trong danh sách 2009: Finnlando, Pollando, Skotlando, Svazilando, Svislando và Tajlando. Viện Hàn lâm nói Polujo và Svisujo cũng được.

Đừng trộn hai hệ thống cho một quốc gia. PMEG cảnh báo không nói koreanoj en Koreujo: hãy nói koreoj với Koreujo hoặc Koreio.

#Người dân: người Ba Lan, người Canada, người Pháp

Với tên theo vùng đất, thêm -an-: Kanado → kanadano. Với tên theo dân tộc, dùng từ chỉ dân tộc thuần túy: la francoj, la poloj. Bạn cũng có thể thêm -an- vào tên quốc gia (francujano, franciano, pollandano), nhưng không bao giờ thêm vào từ chỉ dân tộc: francanoj sẽ nghĩa là “thành viên của một người Pháp”. Phụ nữ dùng -in-: polino, kanadanino.

Mi estas polo. – “Tôi là người Ba Lan.” Ŝi estas kanadanino. – “Cô ấy là người Canada.” Nói chặt chẽ thì rusujano là bất kỳ ai sống ở Rusujo còn ruso là thành viên của dân tộc Nga, nhưng sự khác biệt này thường bị bỏ qua.

#Tên ngôn ngữ

Tên ngôn ngữ là tính từ, thường đi với la: la pola hoặc la pola lingvo “tiếng Ba Lan”. Dùng -e cho “bằng thứ tiếng đó”: paroli pole “nói tiếng Ba Lan”. PMEG còn đưa angligi “dịch sang tiếng Anh”.

Một số ngôn ngữ không có quốc gia tương ứng. La persa đến từ persoj, dân tộc đông nhất ở Iran, đất nước được gọi là Persujo cho đến năm 1935. Tiếng Hindi là la hindia (chính thức từ năm 2023), vì hinda liên quan đến toàn bộ tiểu lục địa Ấn Độ. Tên ngôn ngữ có đuôi -o không dùng la: Mi parolas Esperanton. – “Tôi nói tiếng Esperanto.”

#Bạn đến từ đâu?

El “từ trong ra” chỉ nơi xuất xứ (giới từ). Sau paroli, ngôn ngữ là tân ngữ, nên tính từ của nó mang đuôi -n: la polan.

#Viết hoa và mạo từ

PMEG nói rằng viết hoa tên dân tộc và ngôn ngữ là có thể nhưng ít phổ biến hơn. Tên quốc gia không dùng la: Mi loĝas en Francujo. Các tên số nhiều như (la) Filipinoj có thể dùng. Tên tháng viết hoa (Oktobro), tên ngày thì không (lundo): xem ngày và tháng. Về nơi tiếng Esperanto được sử dụng, xem Esperanto trên thế giới.

#Câu hỏi thường gặp

#Francujo hay Francio?

Cả hai đều nghĩa là nước Pháp. Francujo là dạng truyền thống, được tạo từ các thành phần của Fundamento, và là dạng Viện Hàn lâm dùng trong các định nghĩa chính thức; Francio không chính thức nhưng rất phổ biến. PMEG nói cả hai đều dùng hoàn toàn được, nên hãy chọn một và giữ nhất quán.

#Nói “tôi là người Mỹ” hay “tôi là người Ba Lan” thế nào?

Dùng danh từ: Mi estas usonano (nam), Mi estas usonanino (nữ); Mi estas polo, Mi estas polino.

#Tên các ngôn ngữ trong tiếng Esperanto là gì?

Tính từ của dân tộc hoặc quốc gia, thường đi với la: la angla “tiếng Anh”, la franca “tiếng Pháp”, la ĉina “tiếng Trung”. Chỉ Esperanto và vài tên khác có đuôi -o không dùng la.

#Quốc tịch và ngôn ngữ có viết hoa trong tiếng Esperanto không?

Thường là không: franco, la pola. Tên quốc gia và tên ngôn ngữ có đuôi -o (Esperanto, Latino) thì viết hoa.

#Nguồn

• PMEG: Landoj, popoloj kaj lingvoj
• PMEG: Majuskloj ĉe propraj nomoj
• PMEG: La ĉe propraj nomoj
• PMEG: El (nguồn gốc)
• Akademio: La Akademio kaj la landnomoj
• Akademio: Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)
• Akademio: Oka Oficiala Aldono (1974), landnomoj và -io
• Akademio: Deka Oficiala Aldono (2023)
• Akademio: Universala Vortaro (Fundamento)
• ReVo: -uj, Usono, Irano
• Tatoeba: #474395, #431690, #11442766 (CC BY 2.0 FR)