Gia đình trong tiếng Esperanto: mẹ, cha và mọi người thân

“Gia đình” trong tiếng Esperanto là familio, “mẹ” là patrino, “cha” là patro và “bố mẹ” là gepatroj. Phần lớn người thân theo một mẫu: gốc từ chỉ nam (frato “anh/em trai”), hậu tố -in- tạo giống cái (fratino “chị/em gái”), và tiền tố ge- gọi cả hai giới cùng nhau (gefratoj “anh chị em”). Phần phát âm tách từ thành âm tiết, với âm tiết mang trọng âm viết hoa.

#Các từ về gia đình được cấu tạo thế nào

Đây là những tiền tố và hậu tố bình thường; xem cấu tạo từ để biết các quy tắc chung.

#Người thân theo thế hệ

#Ông bà, cha mẹ, cô dì chú bác

ReVo định nghĩa onklo là anh em trai hoặc anh em rể (bofrato) của cha hoặc mẹ.

Tiếng Việt phân biệt rất kỹ họ nội và họ ngoại, và gọi bác, chú, cậu bằng những từ khác nhau; tiếng Esperanto không làm vậy. Avo là ông nội cũng như ông ngoại, và onklo là bác, chú hay cậu. Muốn nói rõ hơn, hãy thêm cụm với de, chẳng hạn avo de mia patro “ông của bố tôi” (ông nội).

#Cùng thế hệ với bạn

Tiếng Esperanto không có từ riêng cho anh chị (lớn tuổi hơn) và em (nhỏ tuổi hơn); trong tiếng Việt, “anh/chị” và “em” là hai từ khác nhau, còn ở đây frato là cả anh lẫn em trai. PMEG nói hãy thêm tính từ khi cần: pli aĝa fratino “chị gái”, malpli aĝa frato “em trai”.

#Con cái, cháu, cháu trai và cháu gái

Infano trung tính và có hai nghĩa trong ReVo: người trẻ đến khoảng 12 tuổi, và con của một người ở bất kỳ tuổi nào. Nevo là con của anh chị em bạn, và chỉ khác nepo “cháu trai (con của con)” một chữ cái. Tiếng Việt dùng chung từ “cháu” cho cả hai, còn tiếng Esperanto phân biệt: hãy cẩn thận để không nhầm nevo với nepo.

#Những từ khác chỉ người trong gia đình

Kết hôn là edziĝi (ReVo: trở thành chồng, hoặc người phối ngẫu), edziniĝi (trở thành vợ) và geedziĝi (trở thành một cặp vợ chồng).

#Thông gia: tiền tố bo-

Bo- đánh dấu người thân qua hôn nhân. Nó chủ yếu xuất hiện trong ba gốc từ và dạng -in- của chúng: bopatro, bofilo và bofrato.

PMEG nói bofrato bao gồm anh em trai của vợ/chồng bạn, chồng của anh chị em bạn, và chồng của chị em vợ/chồng bạn. Với những người thân qua hôn nhân khác (bác, họ hàng, cháu), người nói thường dùng các từ đơn giản không có bo-.

#Họ hàng kế và họ hàng cùng cha/mẹ: vic- và duon-

PMEG khuyên dùng vic- cho những người thân do cha hoặc mẹ tái hôn, và duon- chỉ cho họ hàng đúng nghĩa cùng một người cha hoặc mẹ.

#Cụ và tổ tiên: pra-

Pra- đẩy một người thân ra xa thêm một thế hệ, về quá khứ hoặc về tương lai. Lặp lại nó một lần cho mỗi thế hệ thêm vào.

#Tên gọi thân mật: -ĉj- và -nj-

Hậu tố -ĉj- tạo tên thân mật cho nam và -nj- cho nữ. Bạn giữ vài chữ cái đầu của gốc từ và cắt phần còn lại: paĉjo đến từ patro, panjo từ patrino, onjo từ onklino.

Cùng các đuôi này tạo tên thân mật từ tên riêng: Johano → Joĉjo, Mario → Manjo.

#Con cháu: hậu tố -id-

Hậu tố -id- nghĩa là con cháu, hậu duệ: hundo “chó” → hundido “chó con”. Với con người, PMEG nói nó chỉ một đứa con hay hậu duệ ở bất kỳ tuổi nào và chủ yếu đi với danh hiệu và tên lịch sử: reĝido “con của một vị vua”. Với gia đình bình thường, bạn nói filo, filino hoặc infano. Danh từ idaro nghĩa là toàn bộ hậu duệ của một người.

#Gốc từ nam, dạng nữ và từ trung tính

PMEG liệt kê avo, edzo, fianĉo, filo, frato, kuzo, nepo, nevo, onklo, patro và vidvo là gốc từ nam, nên từ chỉ nữ cần -in-. Các từ về gia đình infano, parenco, familiano và orfo là trung tính. Theo truyền thống, tiếng Esperanto không có cách gọi một phụ huynh, anh chị em hay người phối ngẫu mà không nêu giới tính. PMEG mô tả ba giải pháp, không giải pháp nào thuộc ngôn ngữ chính thức:

• Các từ ge ở số ít: gepatro, gefrato, geedzo. PMEG (2024) nói cách dùng này đã tăng trong 20 đến 30 năm qua; ReVo đánh dấu gepatro số ít là hiếm gặp và ghi chú rằng không phải ai cũng chấp nhận.
• Gốc từ mới như parento cho “phụ huynh” và spozo cho “người phối ngẫu”; ReVo đánh dấu cả hai là hiếm gặp.
• Cho patro hoặc edzo một nghĩa trung tính, mà PMEG cảnh báo có thể gây hiểu lầm nghiêm trọng.

#Hỏi về gia đình

Các câu trả lời thường gặp:

PMEG ghi chú rằng gefratoj cũng dùng được khi bạn không biết người đó có anh em trai, chị em gái hay cả hai. Hãy chú ý các đuôi: havas gefratojn mang đuôi số nhiều -j và đối cách -n. Thêm các từ để hỏi nằm ở trang câu hỏi và phủ định.

#Mô tả ngắn về một gia đình

Trong một số gia đình, Esperanto là ngôn ngữ trong nhà; hãy đọc về người nói bản ngữ tiếng Esperanto.

#Câu hỏi thường gặp

#Nói “mẹ” bằng tiếng Esperanto thế nào?

Patrino, tức là patro “cha” cộng -in- “giống cái”. Trẻ em thường nói panjo (“mẹ”, thân mật), còn “bố” (thân mật) là paĉjo.

#Nói “gia đình” và “họ hàng” bằng tiếng Esperanto thế nào?

Gia đình là familio, thành viên gia đình là familiano và họ hàng là parenco.

#Nói “bố mẹ” bằng tiếng Esperanto thế nào?

Gepatroj: gốc từ patro với ge- “cả hai giới”. Một phụ huynh riêng lẻ là patro (cha) hoặc patrino (mẹ).

#Nói “mẹ chồng/mẹ vợ” và “anh/em rể” thế nào?

Bopatrino và bofrato. “Bố mẹ chồng/bố mẹ vợ” là bogepatroj.

#Có từ trung tính giới cho “phụ huynh” hay “anh chị em” không?

Không có trong ngôn ngữ truyền thống. Một số người nói dùng gepatro và gefrato ở số ít, người khác đề xuất gốc từ mới như parento; PMEG coi các cách này là không chính thức.

#Nguồn

• PMEG: Parencoj kaj familianoj
• PMEG: Seksa signifo de O-vortoj
• PMEG: IN, GE, BO, PRA
• PMEG: ID, ĈJ, NJ
• PMEG: Radikoj uzataj prefiksece (DUON, VIC)
• ReVo: patro, patrino, gepatroj, frato, filo, avo
• ReVo: onklo, kuzo, nevo, nepo
• ReVo: edzo, edziĝi, geedzoj, fianĉo, vidvo
• ReVo: infano, familio, parenco, ĝemelo, orfo, -id-