Báo chí và truyền thông trong tiếng Esperanto: báo, TV

Tờ báo là gazeto, truyền hình là televido, một chương trình phát sóng là elsendo và một mẩu tin là novaĵo. Phần lớn từ về truyền thông được tạo từ vài thành phần: -ist- cho người làm nghề, -il- cho thiết bị, -ej- cho nơi chốn và -ar- cho một nhóm. Trang này xếp khoảng 90 từ theo chủ đề, chỉ ra những cặp từ khiến người học nhầm lẫn, và kết thúc bằng các câu bạn có thể dùng lại. Phần phát âm tách từ thành các âm tiết, âm tiết mang trọng âm được viết bằng chữ in hoa.

#Báo và tạp chí

#Gazeto hay ĵurnalo?

Cả hai đều có thể nghĩa là “tờ báo”, và gazeto là lựa chọn an toàn hơn. ReVo định nghĩa ĵurnalo là gazeto và thêm nghĩa thứ hai là bản tin thời sự, như trong la televida ĵurnalo “bản tin truyền hình”. ReVo cũng ghi rằng Fundamento không định nghĩa ĵurnalo và Viện Hàn lâm chỉ chính thức hóa nó sau này, trong Bản bổ sung chính thức đầu tiên. Gazeto có gốc vững hơn, và danh sách từ Vortoj de la Bona Lingvo khuyên dùng gazeto, taggazeto hoặc revuo thay thế. Ĵurnalo không phải là nhật ký: nhật ký là taglibro.

Từ thông thường chỉ nghề này là ĵurnalisto; gazetisto là nhà báo của một tờ báo nói riêng. Revuo còn có nghĩa khác như duyệt binh và vở tạp kỹ trên sân khấu, nên magazino hay gazeto có thể rõ ràng hơn.

#Người làm và người đọc tin

#Truyền hình và radio

Televido có hai nghĩa chính trong ReVo: kỹ thuật truyền và nhận hình ảnh động cùng âm thanh, và các chương trình được làm bằng kỹ thuật đó. Chiếc máy là televidilo. ReVo đánh dấu nghĩa thứ ba của televido (“máy thu hình”) là hiếm và nên tránh, nên hãy dùng televidilo để chỉ vật.

Radio bao gồm cả việc phát thanh lẫn thiết bị, nên ngữ cảnh sẽ quyết định: Mi aŭskultas la radion “Tôi đang nghe radio”. Tính từ televida nghĩa là “thuộc truyền hình”. Một ghi chú trong ReVo lưu ý rằng publika đối lập không chỉ với privata “tư nhân” mà còn với ŝtata “nhà nước”: publika televido “truyền hình công cộng” không phải là ŝtata televido “truyền hình nhà nước”.

#Tin tức, sự kiện và nguồn tin

Novaĵo là nov- “mới” + -aĵ- “vật”. ReVo đưa ra ba nghĩa: điều vừa mới xảy ra, điều vừa được thông báo, và điều xuất hiện lần đầu. Với “tin tức” nói chung, các ví dụ của ReVo dùng số nhiều novaĵoj, và một mẩu tin là novaĵo.

Hãy chú ý từ dễ nhầm aktuala. ReVo gọi nó là một “bạn giả” nổi bật. Nghĩa hữu ích của nó là “đang được quan tâm lúc này” (aktualaĵo), và ReVo cho biết các nghĩa khác nên diễn đạt bằng những từ chính xác hơn. Muốn nói “thực sự, có thật” dùng reala, efektiva hoặc vera, muốn nói “hiện tại” dùng nuna, và muốn nói “thực ra” dùng efektive hoặc fakte.

Về từ vựng tranh luận và ý kiến (opinio, debato, argumento), xem chính trị và xã hội.

#Truyền thông trực tuyến và bài đăng mạng xã hội

Tên mạng xã hội, liên kết, email và ứng dụng có ở trang máy tính và internet.

#Xuất bản, in ấn và tự do báo chí

Hai lưu ý từ ReVo. Cenzuro không được dùng để chỉ điểm số ở trường, điều mà ReVo gọi là lối nói theo tiếng Đức cần tránh. Và một ghi chú của ReVo cho rằng amaskomunikilo hợp với internet hơn, nơi con người giao tiếp hai chiều, còn báo và truyền hình một chiều thì hợp với informilo.

#Cách tạo từ về truyền thông

PMEG dùng redaktejo làm ví dụ cho -ej-, gazetaro cho -ar- (“tất cả báo chí trong một vùng”) và ĉefartikolo cho ĉef-. Thêm về các thành phần này: hậu tố và tạo từ.

#Câu nói về tin tức

Tân ngữ mang -n: la gazeton, la ministron, televidon; xem đối cách. Muốn viết thư cho một tờ báo, tạp chí hay đài phát thanh, các mẫu thông dụng có ở thư và email.

#Truyền thông bằng tiếng Esperanto

Tiếng Esperanto có báo chí riêng ngay từ đầu. Tờ báo định kỳ tiếng Esperanto đầu tiên, La Esperantisto, ra đời ngày 1 tháng 9 năm 1889 tại Nürnberg với sự cộng tác của Zamenhof và đình bản năm 1895 sau khi Đế quốc Nga cấm. Tạp chí hằng tháng Monato ra đời từ tháng 1 năm 1980 và do Liên đoàn Esperanto Flanders xuất bản tại Antwerp, Bỉ. Libera Folio là bản tin trực tuyến độc lập về phong trào. Về radio, podcast và phim bằng tiếng Esperanto, xem âm nhạc, phim ảnh và radio; về sách và tác giả, xem văn học.

#Câu hỏi thường gặp

#“Tờ báo” trong tiếng Esperanto là gì?

Gazeto. Từ ĵurnalo cũng có nghĩa “tờ báo” và “bản tin thời sự”, nhưng ReVo lưu ý gazeto có gốc vững hơn. Báo ngày là taggazeto hoặc ĉiutaga gazeto.

#televido và televidilo khác nhau thế nào?

Televido là hệ thống và các chương trình của nó; televidilo là thiết bị. ReVo đánh dấu việc dùng televido để chỉ chiếc máy là hiếm và nên tránh, nên hãy nói Mi aĉetis novan televidilon “Tôi đã mua một chiếc tivi mới”.

#“Tin tức” trong tiếng Esperanto là gì?

Novaĵoj (số nhiều) cho “tin tức”, như trong các ví dụ của ReVo, và novaĵo cho một mẩu tin. Chương trình tin truyền hình là televida ĵurnalo trong ReVo.

#“Tin giả” trong tiếng Esperanto là gì?

Falsa novaĵo hoặc trompnovaĵo (tin cố ý đánh lừa). ReVo ghi cả hai, và bài của Vikipedio có tên Falsaj novaĵoj. Một thứ giả mạo riêng lẻ là falsaĵo.

#“aktuala” có nghĩa là “actual” trong tiếng Esperanto không?

Không. Aktuala nghĩa là “đang được quan tâm lúc này”, và aktualaĵo là vấn đề thời sự. Muốn nói “thật” dùng reala, efektiva hoặc vera; muốn nói “hiện tại” dùng nuna.

#Nguồn

• ReVo: gazeto, ĵurnalo, magazino, revuo, periodaĵo, bulteno
• ReVo: artikolo, titolo, rubriko, kolumno, numero, intervjuo
• ReVo: reklamo, anonci, anoncisto, aboni, abonanto
• ReVo: raporti, raportisto, reportero, redakti, redaktisto, redaktoro, redakcio, korespondi
• ReVo: eldoni, eldonejo, eldonisto, aperi, publiko, publikigi, presi, presejo
• ReVo: televido, televidilo, radio, radiofonio, radioaparato, radiostacio, televidstacio
• ReVo: kanalo, programo, elsendi, dissendi, spekti, spektanto, spektatoro, aŭskulti, aŭskultanto, parolisto
• ReVo: novaĵo, trompnovaĵo, falsa novaĵo, aktuala, aktualaĵo, informo, misinformo, fakto, fonto, falsaĵo, ĝisdata, propagando
• ReVo: blogo, podkasto, afiŝo, afiŝi, cenzuro, amasinformilo, amaskomunikilo
• ReVo – thư mục: Monato, Vortoj de la Bona Lingvo
• PMEG: ĉef-, -ej-, -ar-, -il-, kaj (ví dụ với rigardi televidon)
• Vikipedio: Falsaj novaĵoj, Gazetarlibereco, La Esperantisto, Libera Folio
• Wikipedia: La Esperantisto, Monato