Toán học trong tiếng Esperanto: cộng, trừ, phân số, hình học

Trong tiếng Esperanto, bạn đọc một phép tính bằng cách gọi tên các dấu: 2 + 3 = 5 là Du plus tri estas kvin. Các dấu là plus, minus, oble “nhân” và dividite per “chia cho”, còn “bằng” là estas, egalas hoặc faras. Phân số dùng hậu tố -on- (duono “một nửa”), dấu thập phân là dấu phẩy (komo), và các hình là danh từ kết thúc bằng -o: cirklo, kvadrato, kubo.

Bản thân các số đếm có ở trang về số. Phần phát âm tách từ thành các âm tiết, âm tiết mang trọng âm được viết bằng chữ in hoa.

#Đọc to một phép tính như thế nào?

Gọi tên từng dấu, rồi đến kết quả. Fundamento đọc dấu bằng với faras (“tạo thành”): Du kaj du faras kvar. PMEG cho biết ngày nay estas và egalas (al) phổ biến hơn.

Oble có thể gắn vào số đứng trước (trioble, kvinoble) hoặc đứng riêng (tri oble kvar). Fundamento có câu Kvinoble sep estas tridek kvin, “năm nhân bảy bằng ba mươi lăm”.

Plus tri là pozitiva nombro (số dương) và minus tri là negativa nombro (số âm); số không là nul. Khi so sánh, pli granda ol là “lớn hơn” và malpli granda ol là “nhỏ hơn”: Kvin estas pli granda ol tri. Với −10° PMEG đưa ra minus dek gradoj hoặc dek gradoj sub nulo. Xem so sánh để biết về pli và ol.

#Các từ cộng, trừ, nhân, chia là gì?

Mỗi phép tính có một động từ, và kết quả của nó có danh từ riêng. Ngoài ngôn ngữ kỹ thuật, ReVo cho biết aldoni “thêm vào” và depreni “lấy đi” có thể thay cho adicii và subtrahi.

#Nói phân số và phần trăm thế nào?

Phân số là số đếm cộng hậu tố -on-, nghĩa là một trong chừng ấy phần bằng nhau. Kvarono là danh từ bình thường, nên ba phần như vậy là tri kvaronoj. Xem hậu tố để biết về -on-, -obl- và -op-.

Làm tiền tố, duon- và kvaron- gắn với từ đứng sau: duonhoro “nửa giờ”, kvaronkilometro “một phần tư ki-lô-mét”. Bội số dùng -obl- và nhóm dùng -op-: Dudek estas la duoblo de dek. Bảng sau bổ sung nhóm và phần trăm.

Hãy nói số trước, rồi đến dạng số nhiều: dudek elcentoj hoặc dudek procentoj cho 20%. PMEG đọc 100% là cent procentoj/elcentoj; ReVo đánh dấu pocento là nên tránh. La rabato estas dudek elcentoj. – “Mức giảm giá là hai mươi phần trăm.”

#Nói số thập phân và số đo thế nào?

Tiếng Esperanto dùng dấu phẩy thập phân, không dùng dấu chấm: 3,5 là tri komo kvin (PMEG). Sau komo, đọc từng chữ số một.

Một chữ số sau dấu phẩy là decimalo. Đơn vị đứng sau số: kvadrata metro “mét vuông”, kuba metro “mét khối”.

#Các hình gọi là gì trong tiếng Esperanto?

Các hình phẳng kết thúc bằng -o. ReVo định nghĩa kvadrato là hình thoi có góc vuông, tức tứ giác đều.

Các hình khối cũng theo cách tương tự. Bề mặt của quả bóng là sfero; còn vật thể là globo.

Kubo havas ses facojn, dek du eĝojn kaj ok verticojn. – “Hình lập phương có sáu mặt, mười hai cạnh và tám đỉnh.” Kvadrato havas kvar egalajn laterojn. – “Hình vuông có bốn cạnh bằng nhau.”

#Những từ nào mô tả hình học và đo lường?

Số đo mang đuôi -n: La tablo estas du metrojn longa kaj unu metron larĝa. – “Cái bàn dài hai mét và rộng một mét.” Thêm ví dụ:

• La sumo de la anguloj de triangulo estas cent okdek gradoj. – “Tổng các góc của một tam giác là 180 độ.”
• Por kalkuli la areon de rektangulo, multipliku la longon per la larĝo. – “Để tính diện tích hình chữ nhật, hãy nhân chiều dài với chiều rộng.”

#Nombro, numero hay cifero: cần dùng từ nào?

Nombro là số lượng, numero là số dùng làm nhãn, còn cifero là ký hiệu viết ra.

Ĉi tiu nombro havas kvar ciferojn. – “Số này có bốn chữ số.” Mi loĝas en ĉambro numero sep. – “Tôi ở phòng số bảy.” PMEG phân biệt hai từ này: kvara nghĩa là có ba cái đứng trước, còn numero kvar chỉ là một nhãn.

#Cần những từ nào trong giờ toán?

Mi ne povas solvi ĉi tiun ekvacion. – “Tôi không giải được phương trình này.” Ĉu mi rajtas uzi kalkulilon? – “Tôi có được dùng máy tính không?” Kio estas la rezulto? – “Kết quả là gì?” Trang trường học và giáo dục có phần còn lại của lớp học.

#Những từ này được tạo ra thế nào?

Các thành phần không bao giờ thay đổi, nên nhiều từ trong số này có thể đọc ra từ các mảnh ghép: tri·angul·o “ba-góc”, kvar·later·o “bốn-cạnh”, plur·later·o “nhiều-cạnh”, kalkul·il·o “tính toán-công cụ”. Xem tạo từ, và dùng công cụ chuyển đổi số cho phân số và bội số.

#Câu hỏi thường gặp

#Cộng, trừ, nhân, chia trong tiếng Esperanto là gì?

Plus, minus, oble (hoặc multiplikite per) và dividite per. Dấu bằng đọc là estas, egalas al hoặc, theo Fundamento, faras.

#Nói 2 + 2 = 4 trong tiếng Esperanto thế nào?

Du plus du estas kvar. Cách nói của Fundamento, Du kaj du faras kvar, cũng đúng.

#Nói một nửa, một phần ba và một phần tư trong tiếng Esperanto thế nào?

Duono, triono và kvarono. Ba phần tư là tri kvaronoj, còn phần trăm là elcento hoặc procento.

#Nói 3,5 trong tiếng Esperanto thế nào?

Viết dấu phẩy thập phân và đọc tri komo kvin, đọc riêng từng chữ số sau komo.

#Nombro, numero và cifero khác nhau thế nào?

Nombro là số lượng, numero là số dùng làm nhãn như số phòng, và cifero là chữ số viết ra.

#Hình tròn, hình vuông, hình tam giác và hình lập phương trong tiếng Esperanto là gì?

Cirklo, kvadrato, triangulo và kubo. Hình chữ nhật là rektangulo hoặc ortangulo, còn mặt cầu là sfero.

#Nguồn

• PMEG: Matematikaj esprimoj (đọc phép tính, dấu phẩy thập phân, số đo)
• PMEG: Plus kaj minus
• PMEG: O-vortaj nombrovortoj, hậu tố ON, hậu tố OBL, hậu tố OP
• PMEG: cách dùng từ chỉ số (numero), N cho số đo, ký hiệu phụ (%)
• ReVo: plus, minus, egala, -obl-, oble, pozitiva, negativa, adicii, aldoni, depreni, subtrahi, multipliki, dividi, sumo, diferenco, produkto, kvociento, potenco, radiko
• ReVo: duono, triono, kvarono, centono, elcento, pocento, procento, rabato, komo, punkto, decimalo, decimala
• ReVo: cirklo, cirkla, kvadrato, kvadrata, rombo, paralelogramo, trapezo, pentagono, heksagono, plurlatero, kvarlatero, latero, angulo, triangulo, rektangulo, ortangulo, plurangulo
• ReVo: kubo, sfero, globo, piramido, cilindro, konuso, prismo, faco, eĝo
• ReVo: orta, orto, akuta, obtuza, rekta, rekto, streko, vertico, radiuso, diametro, cirkonferenco, perimetro, areo, volumeno, paralela, perpendikulara, longo, larĝo, alto, profundo
• ReVo: nombro, numero, cifero, kalkuli, kalkulilo, ekvacio, solvi, rezulto, matematiko, geometrio