Trường học trong tiếng Esperanto – môn học, lerni và studi

Trường học trong tiếng Esperanto là lernejo, được tạo thành lern·ej·o, “học” cộng “nơi chốn”: nơi dành để học. Học sinh là lernanto, giáo viên là instruisto, và ba động từ chính là lerni “học”, instrui “dạy” và studi “nghiên cứu, học chuyên sâu”. Có ba cái bẫy đáng biết: studento nghĩa là sinh viên đại học, profesoro nghĩa là giáo sư đại học, và lerni không phải động từ để nói “biết được, phát hiện ra”. Phần phát âm tách từ thành các âm tiết, âm tiết mang trọng âm được viết bằng chữ in hoa.

#Các loại trường

Tên và độ tuổi của các cấp học khác nhau giữa các nước, nên từ điển tham khảo ReVo định nghĩa chúng theo vị trí trong chuỗi các cấp và đưa ra khoảng tuổi tùy theo từng nước.

“College” trong tiếng Anh không có từ tương ứng duy nhất. ReVo định nghĩa kolegio là một viện hoặc khoa và liệt kê nó bên cạnh gimnazio và liceo như một loại trường trung học có thể có, nên muốn chính xác hãy nói universitato, fakultato hoặc mezlernejo.

#Con người ở trường

Hai từ dễ nhầm cần cẩn thận. Với một đứa trẻ đang đi học, ghi chú cách dùng của ReVo khuyên dùng lernanto, không dùng studento. Và ReVo đánh dấu nghĩa mà profesoro có ở các nước nói tiếng ngữ hệ Rôman, giáo viên tiểu học hoặc trung học, là gây hiểu lầm trên bình diện quốc tế và nên tránh trong tiếng Esperanto. Giáo viên phổ thông là instruisto; thêm từ về công việc có ở trang nghề nghiệp.

Người Việt cần chú ý: tiếng Việt có hai từ riêng là “học sinh” và “sinh viên”, nhưng chỉ có một động từ “học” cho cả lerni lẫn studi, còn “dạy” là instrui. Học sinh phổ thông là lernanto, sinh viên đại học là studento.

#Môn học

Một môn học là một fako “ngành” tri thức, và một ví dụ của ReVo ở mục fako gọi các môn học ở trường là lernofakoj. Ngôn ngữ được gọi bằng tính từ: la angla “tiếng Anh”, la franca “tiếng Pháp”.

#Đồ dùng học tập và hậu tố -il-

PMEG mô tả hậu tố -il- là “dụng cụ, thiết bị, phương tiện”: phần đứng trước nó chỉ hành động. Vì vậy skribi “viết” cho ra skribilo, mọi công cụ để viết. Những gốc từ đơn thuần như libro, kajero và krajono không có -il-.

#Bài học, bài tập về nhà và kỳ thi

#Động từ để học, dạy và thi

#Học, nghiên cứu hay dạy: lerni, studi, instrui

ReVo định nghĩa lerni là tiếp thu tri thức và thói quen từ khoa học, nghệ thuật, nghề thủ công hay thể thao, và cũng là thu nhận hiểu biết qua kinh nghiệm. Nó định nghĩa studi là làm việc chăm chỉ, qua các khóa học, đọc sách và bài tập, để có kiến thức sâu về một lĩnh vực. Instrui là truyền đạt tri thức: instrui ion al iu hoặc instrui iun pri io.

Hai động từ chỉ việc học có phần chồng lên nhau. Với một ngôn ngữ, cả Mi lernas Esperanton lẫn Mi studas Esperanton đều đúng; câu thứ hai nhấn mạnh một quá trình học có chủ đích. Những lỗi thường gặp:

#Nói về trường học

#Từ về trường học tạo từ các thành phần

Instruanto là bất kỳ ai đang dạy lúc này, còn instruisto dạy học như một nghề; so sánh hậu tố, tạo từ và phân từ. Hậu tố -iĝ- “trở nên” cho ra diplom·iĝ·i, nghĩa đen là “trở thành người có bằng”. Để học chính tiếng Esperanto, hãy bắt đầu với hướng dẫn học; trang kỳ thi nói về các kỳ thi chứng chỉ KER.

#Câu hỏi thường gặp

#“Trường học” trong tiếng Esperanto là gì?

Lernejo. Dùng en la lernejo cho “ở trường” và al la lernejo cho “đến trường”: Mi estas en la lernejo, Mi iras al la lernejo.

#lerni và studi khác nhau thế nào?

Lerni là tiếp thu tri thức hoặc kỹ năng: lerni naĝi. Studi là học sâu một lĩnh vực, như trong một khóa đại học: studi fizikon. Với một ngôn ngữ cả hai đều được dùng, nên Mi lernas Esperanton và Mi studas Esperanton đều đúng; instrui là “dạy”.

#lernanto và studento khác nhau thế nào?

Lernanto là bất kỳ ai đang học, và là từ đúng cho một đứa trẻ đi học. Studento là người học ở đại học hoặc học viện.

#Nói “Ngày mai tôi có kỳ thi” thế nào?

Mi havas ekzamenon morgaŭ. Để nói đi thi, dùng ekzameniĝi hoặc fari ekzamenon; để nói đỗ, trapasi ekzamenon.

#Nói “trung học phổ thông” và “cao đẳng, đại học” thế nào?

Với trung học dùng mezlernejo, gimnazio hoặc liceo. Với cao đẳng, hãy chọn universitato, fakultato hoặc supera lernejo tùy theo nghĩa.

#Nguồn

• ReVo: lernejo, bazlernejo, mezlernejo, lernanto, lerni, lernilo, instrui, studi, studento, ekzameni, ekzameno, ekzameniĝi, ekzamenisto, diplomo, klaso, leciono, profesoro, universitato
• ReVo: gimnazio, liceo, kolegio, rektoro, infanĝardeno, fako, ĥemio, kemio, matematiko, geografio, historio, gimnastiko, gimnastikejo, klasĉambro, fiziko, biologio, lingvo, literaturo, muziko, sporto, arto, desegni
• ReVo: kajero, krajono, skribilo, gumo, tabulo, kreto, pupitro, liniilo, kalkulilo, pintigi, tornistro, dorsosako, horaro, hejmtasko, noto, ekscii
• PMEG: EJ, IL, IST, ESTR, AN, IĜ, Participoj kiel O-vortoj, Bazaj reguloj de elparolo
• Wiktionary, CC BY-SA 4.0: diplomiĝi
• Tatoeba, CC BY 2.0 FR, cách dùng được đối chiếu với các câu #558938, #597790, #552655, #561521