Môi trường và khí hậu bằng tiếng Esperanto: từ vựng, mẫu câu

Trong tiếng Esperanto, môi trường là medio, khí hậu là klimato, ô nhiễm là poluado và tái chế là recikligi. Hầu hết thuật ngữ được tạo từ những gốc từ quen thuộc: energio cộng sun- cho ra sunenergio “năng lượng mặt trời”, và polui cộng -ad- cho ra poluado. Phần phát âm viết hoa âm tiết mang trọng âm; đó luôn là âm tiết áp chót (xem bảng chữ cái).

Mọi từ đều đã được kiểm tra trong ReVo, từ điển Reta Vortaro. Nếu một thuật ngữ không có mục từ ReVo nhưng là tiêu đề của một bài trên Vikipedio tiếng Esperanto, cột Ghi chú ghi “Vikipedio”. Các từ về thời tiết nằm ở trang thời tiết và mùa, từ về cảnh quan nằm ở trang thiên nhiên.

#Môi trường và sinh thái

#Ô nhiễm, rác thải và tái chế

#Năng lượng

#Khí hậu và các tác động

Các từ về bão như ŝtormo “bão” và uragano “cuồng phong” nằm ở trang thời tiết. Băng tan dùng fandiĝi, mà ReVo định nghĩa là chuyển sang thể lỏng do nhiệt.

#Tôi có thể làm gì? Hành động hằng ngày

#Các từ về môi trường được cấu tạo thế nào?

PMEG nói -ad- đánh dấu hành động kéo dài (uzo → uzado “sự dùng thường xuyên”) và re- nghĩa là “lại” và chỉ đi với từ chỉ hành động (novigi → renovigi). Cặp -ig- và -iĝ- phân biệt “ai đó làm” với “tự nó xảy ra”: La klimato ŝanĝiĝas, nhưng Homoj ŝanĝas la klimaton. Đó là lý do cả klimata ŝanĝo và klimata ŝanĝiĝo đều được dùng; xem -ig- và -iĝ-, tiền tố, hậu tố và cấu tạo từ.

Từ ghép đặt từ chính ở cuối: aerpoluo là “ô nhiễm không khí”, mediprotekto là “bảo vệ môi trường”. Âm nối -o- là tùy chọn: ReVo có ventenergio và viết ventoenergio trong một ví dụ.

#Câu hữu ích

Trong câu về thùng rác, đuôi đối cách -n sau en cho thấy chuyển động đi vào thùng. Poluita là phân từ bị động quá khứ của polui.

#Câu hỏi thường gặp

#Nói “môi trường” bằng tiếng Esperanto thế nào?

Medio. ReVo định nghĩa đó là môi trường vật chất mà một sinh vật sống trong đó, và ĉirkaŭaĵo là khu vực quanh một vật. “Bảo vệ môi trường” là mediprotekto.

#Nói “biến đổi khí hậu” và “nóng lên toàn cầu” thế nào?

Klimata ŝanĝo, còn klimata ŝanĝiĝo, cho biến đổi khí hậu, và tutmonda varmiĝo cho nóng lên toàn cầu. Vikipedio có các bài tên Klimata ŝanĝo và Tutmonda varmiĝo, và các ví dụ của ReVo dùng klimata ŝanĝiĝo và tutmonda varmiĝo.

#Nói “tái chế” bằng tiếng Esperanto thế nào?

Recikligi là động từ và recikligo là danh từ. Bạn cũng có thể gặp reciklado, mà Vikipedio chuyển hướng về Recikligo.

#Nói “tiết kiệm năng lượng” bằng tiếng Esperanto thế nào?

Ŝpari energion. Ngược lại là malŝpari “lãng phí”, và danh từ chỉ việc tiết kiệm năng lượng là energiŝparo.

#Nguồn

• ReVo: medio, ĉirkaŭaĵo, naturo, ekologio, ekosistemo, biodiverseco, specio, formorti, naturrezervejo, mediprotekto, naturprotekto
• ReVo: polui, poluo, poluado, aerpoluo, akvopoluo, brupoluo, lumpoluo, poluaĵo, rubo, rubujo, forĵetaĵo, plasto, recikligi, kompoŝto
• ReVo: energio, fosilia energio, renoviĝanta energio, sunenergio, ventenergio, elektro, sunpanelo, karbo, nafto, tergaso, forcejgaso, bruligaĵo, brulego
• ReVo: klimato, forceja efiko, karbondioksido, ozono, marnivelo, inundo, senarbarigo, fandiĝi, sekiĝi, sekego (ví dụ), arbarbrulego (ví dụ)
• ReVo: ŝpari, malŝpari, malŝalti, apartigi, bicikli, planti, varmigi, malpurigi
• PMEG: AD, RE
• Vikipedio tiếng Esperanto, CC BY-SA: Mediprotekto, Minacata specio, Recikligo, Klimata ŝanĝo, Tutmonda varmiĝo, Fosilia brulaĵo, Ventoturbino, Trosekeco, Dezertiĝado, Rearbarigo, Energiŝparo, Publika transporto