Mua sắm và tiền bạc trong tiếng Esperanto: giá cả, ngân hàng

Mua trong tiếng Esperanto là aĉeti, bán là vendi, trả tiền là pagi và có giá là kosti. Cửa hàng là vendejo hoặc butiko, giá là prezo và tiền là mono. Giá sau kosti mang đuôi -n: Ĝi kostas dek du eŭrojn – “Nó có giá mười hai euro.” Phần phát âm tách từ thành các âm tiết, âm tiết mang trọng âm được viết bằng chữ in hoa.

#Cửa hàng và chợ

Tên cửa hàng theo một khuôn mẫu: thứ được bán + -vendejo, như libr·o·vend·ej·o. Hậu tố -ej- nghĩa là “nơi chốn” và -ist- là người làm một việc gì đó, nên vendisto là người bán hàng và butikisto là chủ tiệm. Xem tạo từ, hậu tố và nghề nghiệp. Quần áo, cỡ số và mẫu câu ở phòng thử đồ có ở trang quần áo, còn các mẫu câu mua sắm nhanh khi đi chơi có ở trang du lịch.

#Mua, bán và thanh toán

Kara cũng có nghĩa “thân yêu”, và ReVo ghi nghĩa “đắt” của nó là cổ. ReVo cũng đánh dấu pagi la manĝon “trả bữa ăn” là nên tránh và đề nghị pripagi la manĝon; dạng thông thường là pagi por la manĝo.

#Giá cả hoạt động thế nào trong câu

Giá là một số đo, như chiều dài hay khối lượng, và số đo sau động từ mang -n. Sách ngữ pháp tham khảo PMEG giải thích câu Kvar metroj da tiu ĉi ŝtofo kostas naŭ frankojn “bốn mét vải này có giá chín franc” của Fundamento: naŭ frankojn là bổ ngữ đo lường cho biết giá, không phải tân ngữ. ReVo đồng ý và đánh dấu kosti là nội động từ. Số đếm không bao giờ đổi; danh từ theo sau mang -j từ du trở lên, và -n cho giá. Xem đối cách, số và công cụ chuyển đổi số.

PMEG cảnh báo không dùng kostas dek eŭrojn po metro: po phải đứng trước khoản tiền lặp lại. PMEG cũng gợi ý dùng por cho việc mua bán rõ ràng và kontraŭ cho các trao đổi khác, nhưng nói ranh giới này thường mờ; ReVo dùng cả hai cho việc bán hàng.

#Ngân hàng và tiền

Prunti hoạt động theo cả hai chiều, và ReVo đưa ra cả hai nghĩa: Mi pruntis al li monon là “Tôi đã cho anh ấy vay tiền”, Mi pruntis monon de amiko “Tôi đã vay tiền từ một người bạn”. Muốn rõ ràng, dùng pruntedoni “cho vay” và pruntepreni “đi vay”; ReVo ghi cả hai và coi cách viết hai từ (prunte doni) là đều đặn hơn. Khoản vay là prunto.

#Tiền tệ

Tiền của một quốc gia là valuto “tiền tệ”; một đơn vị tiền là monunuo. Tên các loại tiền là danh từ thường viết thường: unu dolaro, dek dolaroj, dek dolarojn khi là giá. Đơn vị nhỏ hơn gồm cendo “xu”, penco “penny” và kopeko “kopeck” (một phần trăm rúp). Đồng yên viết giống như eno “bên trong”, nên chỉ có ngữ cảnh mới phân biệt được.

Với người Việt: đồng Việt Nam là dongo (DON-go); ReVo định nghĩa đó là “monunuo de Vjetnamo” (đơn vị tiền của Việt Nam). Ví dụ: Ĝi kostas cent mil dongojn.

Spesmilo. Tiếng Esperanto từng có tiền riêng. Spesmilo (₷) do René de Saussure đề xuất năm 1907 và được dùng trước Thế chiến thứ nhất, chủ yếu qua Ĉekbanko Esperantista, một ngân hàng séc của người Esperanto. Một spesmilo bằng 1.000 spesoj, tương đương 0,733 g vàng nguyên chất hay khoảng nửa đô la Mỹ. Wikipedia tiếng Anh gọi nó là đã lỗi thời. PMEG trích câu Mia ringo valoras tri kaj duonon da spesmiloj – “Chiếc nhẫn của tôi đáng giá ba spesmilo rưỡi.”

#Hội thoại ở chợ

#Câu hỏi thường gặp

#Hỏi “Cái này giá bao nhiêu?” trong tiếng Esperanto thế nào?

Kiom kostas ĝi? (KI-om KOS-tas ĝi). Để nêu tên thứ cần hỏi, đặt nó sau động từ: Kiom kostas la pomoj? – “Táo giá bao nhiêu?” Câu trả lời có -n: Ili kostas du eŭrojn.

#Giá có mang -n sau kosti không?

Có: Ĝi kostas dek eŭrojn. PMEG gọi -n này là bổ ngữ đo lường, không phải tân ngữ, và ReVo đánh dấu kosti là nội động từ. Sau esti hoặc por, giá không có -n: La prezo estas dek eŭroj, por dek eŭroj.

#butiko và vendejo khác nhau thế nào?

Cả hai đều nghĩa là “cửa hàng”. ReVo định nghĩa butiko là cửa hàng ở tầng trệt trên phố, bán lẻ, và vendejo là mọi nơi để bán và mua. Chợ có các gian hàng là bazaro; ReVo cho biết merkato không bao giờ là một địa điểm, chỉ là thị trường theo nghĩa kinh tế.

#Đồng yên trong tiếng Esperanto là gì?

Eno, như trong Ĝi kostas cent enojn – “Nó có giá một trăm yên” (từ này có trong ReVo và Wikipedia tiếng Esperanto; ví dụ của chính ReVo là ĉiu telero kostas 100 enojn). Jeno là một từ khác, nghĩa là “sau đây”.

#Tiếng Esperanto có tiền tệ riêng không?

Trong lịch sử thì có: spesmilo, được đề xuất năm 1907 và dùng trước Thế chiến thứ nhất. Wikipedia tiếng Anh mô tả nó là đã lỗi thời.

#Nguồn

• ReVo: vendi, vendejo, ĉiovendejo, butikumi, butiko, butikisto, retbutiko, bazaro, superbazaro, merkato, magazeno
• ReVo: apoteko, bakejo, librovendejo, aĉeti, aĉetsako, ĉaro, aĉetĉareto
• ReVo: pagi, kosti, valori, prezo, rabato, kvitanco, kaso, kasisto, kliento, kara
• ReVo: mono, monero, monujo, restmono, trinkmono, monunuo, kontante, kreditkarto, bankokarto, debetkarto, bankkonto, ŝparkonto, bankaŭtomato, monaŭtomato, banknoto
• ReVo: banko, bankejo, deponi, ŝpari, prunti, interezo, ŝuldi, salajro, valuto
• ReVo: eŭro, dolaro, pundo, eno (yên), eno (bên trong), rublo, zloto, franko, juano, cendo, penco, kopeko, speso, spesmilo
• PMEG: N-finaĵo por mezuro (kostas naŭ frankojn, valoras … spesmiloj)
• PMEG: por, per, po, kontraŭ
• Wikipedia: Spesmilo, Vikipedio: Spesmilo, Wikipédia: Spesmilo
• Vikipedio: Japana eno