Khóa học Saluton
Bài 5 tiếng Esperanto: đối cách -n, đồ ăn và đồ uống
Chỉ một chữ cái, -n, cho biết ai làm gì với ai – và cho phép bạn đặt từ theo gần như mọi thứ tự.
Mỗi lần một việc: hội thoại từng câu một, từ mới có âm thanh và hình ảnh, mỗi màn hình một bài tập.
29 từ24 bài tập~19 phút
Trong bài này, bạn học đuôi nổi tiếng nhất của tiếng Esperanto: -n. Đuôi này đánh dấu tân ngữ trực tiếp – thứ mà ai đó nhìn thấy, ăn, uống, muốn hay nấu: Mi vidas la katon – “Tôi nhìn thấy con mèo”. Vì -n cho biết đâu là tân ngữ, thứ tự từ có thể thay đổi mà nghĩa vẫn giữ nguyên. Trong bài, bạn cũng học khoảng hai mươi từ về đồ ăn và đồ uống.
Hội thoại
Một cuộc gọi video vào giờ ăn tối ở Kraków – và giờ ăn trưa ở São Paulo.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Ana: Saluton, Tomo! Kion vi faras? | Chào Tomo! Bạn đang làm gì thế? |
| Tomo: Mi kuiras la vespermanĝon. Kaj vi? | Tôi đang nấu bữa tối. Còn bạn? |
| Ana: Mi manĝas mian tagmanĝon: rizon, fazeolojn kaj salaton. | Tôi đang ăn bữa trưa: cơm, đậu và rau trộn. |
| Tomo: Mmm, bongusta tagmanĝo! Mi kuiras fungan supon, kiel mia avino. | Mmm, bữa trưa ngon quá! Tôi đang nấu súp nấm, giống như bà tôi vẫn nấu. |
| Tomo: Ho, mi vidas la katon! Saluton, Kafo! | Ồ, tôi thấy con mèo rồi! Chào Kafo! |
| Ana: Jes. Kafo ŝatas rizon, sed ne fazeolojn! | Ừ. Kafo thích cơm, nhưng không thích đậu! |
| Tomo: Kaj kion vi trinkas? | Thế bạn đang uống gì? |
| Ana: Mi trinkas kafon. | Tôi đang uống cà phê. |
| Tomo: Kafon aŭ Kafon? | Cà phê hay là mèo Kafo? |
| Ana: Ha ha! La trinkaĵon, kompreneble, ne la katon! | Ha ha! Tất nhiên là đồ uống, chứ không phải con mèo! |
| Tomo: Mi trinkas teon kun citrono. | Tôi đang uống trà với chanh. |
| Ana: Kaj la supon vi manĝas kun pano? | Thế súp thì bạn ăn với bánh mì à? |
| Tomo: Kompreneble! Supon sen pano mi ne manĝas! | Tất nhiên! Súp mà không có bánh mì thì tôi không ăn! |
| Ana: Nun mi volas supon! | Giờ thì tôi muốn ăn súp rồi! |
| Tomo: Do vi devas veni al Krakovo! | Vậy thì bạn phải đến Kraków thôi! |
Hãy để ý trò đùa: kafon “cà phê” và Kafon “Kafo (con mèo)” đọc giống hệt nhau. Cả hai đều có -n vì đều là tân ngữ của trinkas.
Từ mới
| Esperanto | Tiếng Việt | Ghi chú |
|---|---|---|
| vidi | nhìn thấy, thấy | |
| manĝi | ăn | manĝo “bữa ăn” |
| trinki | uống | trinkaĵo “đồ uống” |
| veni | đến | |
| tagmanĝo | bữa trưa | tago “ngày” + manĝo “bữa ăn” |
| vespermanĝo | bữa tối | vespero + manĝo |
| matenmanĝo | bữa sáng | mateno + manĝo |
| rizo | gạo, cơm | |
| fazeolo | hạt đậu | thường dùng số nhiều: fazeoloj |
| salato | rau trộn, salad | |
| supo | súp, canh | |
| fungo | nấm | funga supo “súp nấm” |
| pano | bánh mì | |
| fromaĝo | phô mai | |
| pomo | quả táo | terpomo “khoai tây” (“táo đất”) |
| kafo | cà phê | |
| teo | trà | |
| akvo | nước | |
| lakto | sữa | |
| citrono | chanh vàng | |
| bongusta | ngon | bona + gusto “vị” |
| kun | với, cùng | |
| sen | không có | |
| aŭ | hoặc, hay | |
| kompreneble | tất nhiên, dĩ nhiên |
-ebl- nghĩa là “có thể được …”: komprenebla là “có thể hiểu được”, còn kompreneble là “tất nhiên”, nghĩa đen là “một cách có thể hiểu được”.
- kompren·ebl·etất nhiêntrong bài này
- manĝ·ebl·aăn được
- vid·ebl·anhìn thấy được
Ngữ pháp
-n dùng để làm gì
Đuôi -n đánh dấu tân ngữ trực tiếp: người hoặc vật chịu tác động của hành động. Chủ ngữ – người thực hiện hành động – không có -n. Quy tắc đầy đủ ở trang đối cách.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Tomo vidas la katon. | Tomo nhìn thấy con mèo. |
| La kato vidas Tomon. | Con mèo nhìn thấy Tomo. |
| Ana trinkas kafon. | Ana uống cà phê. |
| Mi volas supon. | Tôi muốn ăn súp. |
Tiếng Việt không đổi hình thức của từ: ai nhìn thấy ai là do thứ tự từ cho biết. Trong tiếng Esperanto, việc đó do đuôi -n đảm nhận, và đuôi này là bắt buộc, kể cả khi câu đã theo thứ tự quen thuộc: Tomo vidas la katon, không phải Tomo vidas la kato.
Đại từ cũng thêm -n: min “tôi”, vin “bạn”, lin “anh ấy”, ŝin “cô ấy”, ĝin “nó”, nin “chúng tôi”, ilin “họ”. La kato vidas min – “Con mèo nhìn thấy tôi”. Từ để hỏi cũng vậy: Kion vi trinkas? – “Bạn đang uống gì?”
-n với số nhiều và tính từ
Khi tân ngữ ở số nhiều, -n đứng sau -j: -ojn. Tính từ và từ sở hữu đi kèm tân ngữ cũng thêm -n.
| Dạng chủ ngữ | Dạng tân ngữ |
|---|---|
| fazeoloj | fazeolojn |
| mia tagmanĝo | mian tagmanĝon |
| funga supo | fungan supon |
| ruĝaj pomoj | ruĝajn pomojn |
Thứ tự từ linh hoạt
Vì -n đánh dấu tân ngữ, bạn có thể chuyển tân ngữ đi chỗ khác mà không làm thay đổi ai làm gì. Thứ tự thông thường là chủ ngữ – động từ – tân ngữ, giống tiếng Việt. Đặt tân ngữ lên đầu là để nhấn mạnh nó, như câu của Tomo: Supon sen pano mi ne manĝas! Người Việt cũng hay nói như vậy (“Súp mà không có bánh mì thì tôi không ăn”); chỉ khác là trong tiếng Esperanto, đuôi -n luôn cho biết đâu là tân ngữ. Xem thứ tự từ.
Trong ba câu đầu dưới đây, mũi tên luôn chỉ vào từ có -n, dù từ đó đứng ở đâu: Tomo nhìn thấy con mèo. Câu thứ nhất theo thứ tự thông thường. Hai câu kia đưa la katon lên đầu: La katon vidas Tomo nhấn mạnh rằng chính Tomo nhìn thấy nó, chứ không phải ai khác, còn La katon Tomo vidas nhấn mạnh rằng thứ Tomo nhìn thấy là con mèo, chứ không phải cái gì khác. Ở câu cuối, -n đã chuyển sang Tomon, nên bây giờ con mèo đang nhìn Tomo.
Tomo chủ ngữ vidas động từ la katon tân ngữ
La katon tân ngữ vidas động từ Tomo chủ ngữ
La katon tân ngữ Tomo chủ ngữ vidas động từ
Tomo nhìn thấy con mèo.
La kato chủ ngữ vidas động từ Tomon tân ngữ
Con mèo nhìn thấy Tomo.
Khi nào không có -n
- Sau esti. La kato estas Kafo – con mèo và Kafo là một, nên không có tân ngữ.
- Sau giới từ. kun pano “với bánh mì”, sen fazeoloj “không có đậu”. Có một ngoại lệ, dùng để chỉ hướng, sẽ học ở Bài 9.
Vì sao saluton và bonan tagon tận cùng bằng -n
Những lời chào này là tân ngữ của một động từ không được nói ra: (Mi deziras al vi) bonan tagon – “(Tôi chúc bạn) một ngày tốt lành”. Saluton là dạng rút gọn của (Mi donas al vi) saluton – “(Tôi gửi bạn) lời chào”. Vì vậy bona thành bonan, tago thành tagon và saluto “lời chào” thành saluton. Dankon “cảm ơn” cũng theo cách đó.
Luyện tập
Góc văn hóa
Người nói tiếng Esperanto thường mời nhau ăn cơm ở nhà. Pasporta Servo, mạng lưới đón khách miễn phí do tổ chức thanh niên TEJO điều hành từ năm 1974, có hơn 2.400 chủ nhà ở 121 quốc gia. Khách ở miễn phí và nói tiếng Esperanto với chủ nhà – thường là bên bữa tối. Xem tiếng Esperanto được nói ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tiếng Esperanto có đối cách?
Đối cách cho thấy rõ đâu là tân ngữ, nhờ đó có thể đổi thứ tự từ để nhấn mạnh mà không làm thay đổi ai làm gì. Fundamento (1905) định nghĩa nó trong quy tắc 2: đối cách được tạo bằng cách thêm -n vào danh cách, tức dạng dùng cho chủ ngữ.
Nếu quên -n, người khác có hiểu tôi không?
Thường thì có, nhờ ngữ cảnh. Nhưng đôi khi -n làm thay đổi nghĩa: La hundo ĉasas la katon nghĩa là “Con chó đuổi con mèo”, còn La hundon ĉasas la kato lại là “Con mèo đuổi con chó”.
Tên riêng có thêm -n không?
Tên tận cùng bằng -o, như Tomo hay Kafo, thêm -n như mọi danh từ: Mi vidas Tomon. Theo PMEG, tên tận cùng bằng nguyên âm khác có thể thêm -n trực tiếp – Mi vidas Anan – hoặc không thêm khi nghĩa đã rõ.
Nguồn
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.