Khóa học Saluton
Bài 4 tiếng Esperanto: thì hiện tại và sở thích
Một đuôi cho thì hiện tại, một đuôi cho dạng ghi trong từ điển – và hoàn toàn không có động từ bất quy tắc.
Mỗi lần một việc: hội thoại từng câu một, từ mới có âm thanh và hình ảnh, mỗi màn hình một bài tập.
35 từ22 bài tập~19 phút
Trong bài này, bạn học cách động từ tiếng Esperanto hoạt động. Thì hiện tại tận cùng bằng -as với mọi ngôi, còn dạng ghi trong từ điển – động từ nguyên mẫu – tận cùng bằng -i. Với năm động từ hữu ích – ŝati “thích”, voli “muốn”, povi “có thể”, devi “phải” và preferi “thích hơn” – bạn có thể nói về công việc, việc học và những gì mình thích làm.
Hội thoại
Một buổi chiều ngày thường, Ana và Tomo nhắn tin cho nhau.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Tomo: Ana, kion vi faras nun? | Ana ơi, bạn đang làm gì đấy? |
| Ana: Mi studas. Mi estas en la biblioteko. | Tôi đang học. Tôi đang ở thư viện. |
| Tomo: Kaj kio estas via fako? | Thế bạn học ngành gì? |
| Ana: Biologio. Mi volas esti biologo. Kaj vi? Ĉu vi laboras hodiaŭ? | Sinh học. Tôi muốn trở thành nhà sinh vật học. Còn bạn? Hôm nay bạn có làm việc không? |
| Tomo: Jes, mi laboras hejme. Mi estas programisto. | Có, tôi làm việc ở nhà. Tôi là lập trình viên. |
| Ana: Ĉu la laboro estas interesa? | Công việc có thú vị không? |
| Tomo: Jes, ĝi estas interesa. Sed vespere mi preferas kuiri. | Có, thú vị. Nhưng buổi tối tôi thích nấu ăn hơn. |
| Ana: Vi kuiras? Bonege! Mi ne povas kuiri. | Bạn nấu ăn à? Tuyệt quá! Tôi không nấu ăn được. |
| Tomo: Kaj kion vi ŝatas fari libertempe? | Còn lúc rảnh bạn thích làm gì? |
| Ana: Mi ŝatas kanti. Mi kantas en koruso. | Tôi thích hát. Tôi hát trong một dàn hợp xướng. |
| Tomo: Mi ne kantas bone, sed mi ŝatas aŭskulti. | Tôi hát không hay, nhưng tôi thích nghe. |
| Ana: Do vi kuiras, kaj mi kantas. Perfekte! | Vậy là bạn nấu ăn, còn tôi hát. Tuyệt vời! |
| Tomo: Ha ha! Nun mi devas labori. Ĝis vespere! | Ha ha! Giờ tôi phải làm việc rồi. Hẹn tối nay nhé! |
| Ana: Ĝis! Kaj mi devas studi. | Chào nhé! Còn tôi phải học. |
Hai từ nhỏ xuất hiện ở đây trước bài riêng của chúng. Ĉu biến một câu thành câu hỏi có/không (Bài 7), gần giống “có… không?” trong tiếng Việt. Kion là kio “cái gì” cộng đuôi tân ngữ -n (Bài 5).
Từ mới
| Esperanto | Tiếng Việt | Ghi chú |
|---|---|---|
| fari | làm | kion vi faras? “bạn đang làm gì?” |
| studi | học (ở trường), nghiên cứu | studento “sinh viên” |
| labori | làm việc | laboro “công việc” |
| kuiri | nấu ăn | |
| kanti | hát | kanto “bài hát” |
| aŭskulti | nghe, lắng nghe | |
| ŝati | thích | Mi ŝatas kanti. |
| voli | muốn | Mi volas esti biologo. |
| povi | có thể, làm được | |
| devi | phải | |
| preferi | thích hơn, ưa hơn | |
| biblioteko | thư viện | |
| fako | ngành, chuyên ngành, khoa | |
| biologio | sinh học | biologo “nhà sinh vật học” |
| programisto | lập trình viên | -ist- = nghề nghiệp (Bài 10) |
| koruso | dàn hợp xướng | còn có ĥoro (Bài 1) |
| interesa | thú vị | |
| perfekte | một cách hoàn hảo; tuyệt vời! | |
| bonege | tuyệt!, rất tốt | bone + -eg- “rất” (Bài 10) |
| hejme | ở nhà | từ hejmo “nhà” |
| vespere | vào buổi tối | từ vespero “buổi tối” |
| libertempe | lúc rảnh | từ libera tempo “thời gian rảnh” |
| hodiaŭ | hôm nay | |
| do | vậy, vậy thì | |
| ĉu | (biến câu thành câu hỏi có/không) | Bài 7 |
-ist- chỉ nghề nghiệp hoặc công việc: programisto là người làm nghề lập trình, tức lập trình viên.
- program·ist·olập trình viêntrong bài này
- instru·ist·ogiáo viên
- kuir·ist·ođầu bếp
Ngữ pháp
Thì hiện tại: -as cho mọi ngôi
Ở thì hiện tại, mọi động từ đều tận cùng bằng -as, dù chủ ngữ là ai. Không có động từ bất quy tắc – kể cả esti “là”. Toàn bộ hệ thống có ở trang động từ.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| mi laboras | tôi làm việc, tôi đang làm việc |
| vi laboras | bạn làm việc, bạn đang làm việc |
| li / ŝi laboras | anh ấy / cô ấy làm việc |
| ni laboras | chúng tôi làm việc |
| ili laboras | họ làm việc |
Mi laboras vừa là “tôi làm việc” vừa là “tôi đang làm việc”: tiếng Esperanto không cần một dạng riêng cho việc đang diễn ra. Tiếng Việt không chia động từ, nên người Việt dễ quên đuôi; nhưng trong tiếng Esperanto, động từ ở thì hiện tại luôn phải có -as: mi laboras, không phải mi labori.
Động từ nguyên mẫu: -i
Dạng nguyên mẫu tận cùng bằng -i: labori “làm việc”, kuiri “nấu ăn”, esti “là”. Từ điển ghi động từ ở dạng này. Muốn có thì hiện tại, chỉ cần đổi -i thành -as: kanti → kantas.
Động từ + động từ nguyên mẫu
Sau ŝati, voli, povi, devi và preferi, động từ thứ hai giữ ở dạng nguyên mẫu. Tiếng Việt chỉ cần đặt hai động từ cạnh nhau (“muốn học”, “thích hát”); tiếng Esperanto cũng vậy, nhưng động từ thứ hai mang đuôi -i.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Mi ŝatas kanti. | Tôi thích hát. |
| Mi volas esti biologo. | Tôi muốn trở thành nhà sinh vật học. |
| Mi ne povas kuiri. | Tôi không nấu ăn được. |
| Mi devas labori. | Tôi phải làm việc. |
| Vespere mi preferas kuiri. | Buổi tối tôi thích nấu ăn hơn. |
Để phủ định, đặt ne trước động từ bị phủ định: Mi ne povas kuiri.
Trạng từ chỉ thời gian và nơi chốn với -e
Đuôi -e biến một từ thành trạng từ – từ cho biết thế nào, khi nào hoặc ở đâu. Từ vespero “buổi tối” ta có vespere “vào buổi tối”; từ hejmo “nhà” ta có hejme “ở nhà”. Một từ vespere thay cho cả cụm “vào buổi tối”. Trang trạng từ có thêm nhiều ví dụ.
| Danh từ | Trạng từ |
|---|---|
| mateno – buổi sáng | matene – vào buổi sáng |
| vespero – buổi tối | vespere – vào buổi tối |
| hejmo – nhà | hejme – ở nhà |
| libera tempo – thời gian rảnh | libertempe – lúc rảnh |
Luyện tập
Góc văn hóa
Tiếng Esperanto có cả một nền âm nhạc riêng. Hãng đĩa Vinilkosmo, do Floréal Martorell thành lập năm 1990 gần Toulouse, Pháp, phát hành nhạc rock, folk, pop, metal và hip-hop bằng tiếng Esperanto. Những cái tên nổi tiếng có ban nhạc rock Thụy Điển Persone (thành lập năm 1986), nhóm nhạc dân gian Kajto của người Frisia và ca sĩ người Pháp JoMo. Tìm thêm ban nhạc, phim và đài phát thanh ở trang âm nhạc và điện ảnh.
Câu hỏi thường gặp
“Tôi đang làm việc” nói thế nào trong tiếng Esperanto?
Chỉ cần Mi laboras. Dạng -as vừa là “tôi làm việc” vừa là “tôi đang làm việc”; ngữ cảnh cho biết bạn muốn nói ý nào. Không cần thêm từ nào tương ứng với “đang”.
Tiếng Esperanto có động từ bất quy tắc không?
Không. Mọi động từ đều theo cùng các đuôi, kể cả esti “là”: estas, estis, estos. Bạn sẽ học thì quá khứ và tương lai ở Bài 6.
Ŝati và ami khác nhau thế nào?
Ŝati nghĩa là “thích”: Mi ŝatas kafon – “Tôi thích cà phê”. Ami nghĩa là “yêu”: Mi amas vin – “Anh yêu em” hay “Em yêu anh”, vì mi và vi không đổi theo người nói.
Nguồn
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.