Bài 3 tiếng Esperanto: tính từ, màu sắc và phủ định

Q: Tính từ đứng trước hay sau danh từ?

Đứng đâu cũng được. Bela tago và tago bela có cùng nghĩa, nhưng đứng trước danh từ thì phổ biến hơn. Đuôi từ cho biết từ nào là danh từ, từ nào là tính từ, nên thứ tự được tự do. Người Việt quen nói “ngày đẹp”, vì thế tago bela không sai – chỉ ít gặp hơn.

Q: “Già” (nói về người) là gì trong tiếng Esperanto?

Malnova dùng cho đồ vật: malnova urbo “thành phố cổ”. Với người và động vật, hãy dùng maljuna “già” – trái nghĩa với juna “trẻ”. Tiếng Việt cũng phân biệt “cũ” và “già” như vậy. Malnova amiko là “bạn cũ”, theo nghĩa “người bạn đã quen nhiều năm”.

Trong bài này, bạn học cách miêu tả. Tính từ tiếng Esperanto tận cùng bằng -a và thêm -j khi danh từ đi kèm ở số nhiều: bela tago “một ngày đẹp”, belaj tagoj “những ngày đẹp”. Bạn cũng sẽ học mười hai màu, vài từ về thời tiết, tre “rất” và ne “không” – và làm quen với mal-, tiền tố biến một từ thành từ trái nghĩa của nó.

Hội thoại

Bây giờ là tháng 10. Ở Kraków mùa thu đã bắt đầu; ở São Paulo đang là mùa xuân.

Esperanto	Tiếng Việt
Ana: Saluton, Tomo! Kia estas la vetero en Krakovo?	Chào Tomo! Thời tiết ở Kraków thế nào?
Tomo: Ne bona. La ĉielo estas griza, kaj la vento estas forta.	Không đẹp. Bầu trời xám, còn gió thì mạnh.
Ana: Ho ne! Ĉi tie la ĉielo estas tute blua.	Ôi không! Ở đây trời xanh ngắt.
Tomo: Vere?	Thật à?
Ana: Jes! En Brazilo nun estas printempo. La tagoj estas longaj kaj varmaj.	Ừ! Ở Brasil bây giờ đang là mùa xuân. Ngày dài và ấm áp.
Tomo: Kaj ĉi tie estas aŭtuno. La tagoj estas mallongaj kaj malvarmaj.	Còn ở đây là mùa thu. Ngày ngắn và lạnh.
Ana: Ho, kompatinda Tomo!	Ôi, tội nghiệp Tomo!
Tomo: Sed la aŭtuno ankaŭ estas bela. La folioj estas flavaj, oranĝaj kaj ruĝaj.	Nhưng mùa thu cũng đẹp. Lá cây vàng, cam và đỏ.
Ana: Kiel bele! En San-Paŭlo la folioj ĉiam estas verdaj.	Đẹp quá! Ở São Paulo lá cây lúc nào cũng xanh.
Tomo: Verdaj folioj kaj blua ĉielo… Mi tre envias vin!	Lá xanh và trời xanh… Tôi ghen tị với bạn quá!
Ana: Ha ha! Sed San-Paŭlo ne estas trankvila urbo. Ĝi estas tre granda kaj tre brua.	Ha ha! Nhưng São Paulo không phải là thành phố yên tĩnh. Nó rất lớn và rất ồn ào.
Tomo: Krakovo ne estas tiel granda, sed ĝi estas malnova kaj tre bela.	Kraków không lớn đến thế, nhưng là thành phố cổ và rất đẹp.
Ana: Malnovaj urboj estas tre belaj!	Những thành phố cổ rất đẹp!

Kia…? nghĩa là “… như thế nào?” hoặc “loại… gì?”. Bạn sẽ gặp lại nó trong bảng từ để hỏi ở Bài 11.

Từ mới

Esperanto	Tiếng Việt	Ghi chú
bela	đẹp	tính từ
bona	tốt	bone “tốt, khỏe” (trạng từ)
granda	lớn, to
longa	dài	mallonga “ngắn”
varma	ấm	malvarma “lạnh”
nova	mới	malnova “cũ, cổ” (đồ vật, nơi chốn)
forta	mạnh
trankvila	yên tĩnh, bình yên
brua	ồn ào	từ bruo “tiếng ồn”
kompatinda	tội nghiệp, đáng thương	kompatinda Tomo! “tội nghiệp Tomo!”
envii	ghen tị, thèm muốn	Mi envias vin. “Tôi ghen tị với bạn.” (vin: Bài 5)
vetero	thời tiết	danh từ
ĉielo	bầu trời
vento	gió
folio	lá cây; tờ giấy
urbo	thành phố, thị trấn
printempo	mùa xuân
aŭtuno	mùa thu
tre	rất
tute	hoàn toàn
ne	không
tiel	như thế, đến thế	ne tiel granda “không lớn đến thế”
ĉiam	luôn luôn, lúc nào cũng
nun	bây giờ
en	trong, ở	en Brazilo “ở Brasil” (Bài 9)
feliĉa	hạnh phúc, vui
vere	thật, thật sự

Thành phần từ của bài

-ind-đáng được

-ind- nghĩa là “đáng để …”: kompatinda là “đáng thương”, tức tội nghiệp.

kompat·ind·atội nghiệptrong bài này
vid·ind·ađáng xem
leg·ind·ađáng đọc

Ngữ pháp

Tính từ tận cùng bằng -a

Mọi tính từ tiếng Esperanto đều tận cùng bằng -a: bela, granda, varma. Tính từ có thể đứng trước hoặc sau danh từ – bela tago và tago bela đều nghĩa là “một ngày đẹp” – nhưng đứng trước thì phổ biến hơn. Tiếng Việt thì ngược lại: tính từ đứng sau danh từ (“ngày đẹp”, “nhà đẹp”). Vì vậy tago bela nghe quen tai với người Việt và hoàn toàn đúng, nhưng hãy tập dùng thứ tự thông dụng hơn, bela tago. Khi tính từ làm vị ngữ, đừng quên estas: La urbo estas bela – “Thành phố đẹp”. Chi tiết ở trang danh từ và tính từ.

Hòa hợp: danh từ số nhiều, tính từ số nhiều

Khi danh từ ở số nhiều, tính từ đi kèm cũng thêm -j. Quy tắc này áp dụng cả sau estas: trong La tagoj estas longaj, tính từ mô tả la tagoj, nên phải thêm -j. Tiếng Việt không có hiện tượng này, nên người Việt rất dễ quên: trong belaj tagoj “những ngày đẹp”, cả hai từ đều cần -j.

Số ít	Số nhiều
bela tago – một ngày đẹp	belaj tagoj – những ngày đẹp
la granda urbo – thành phố lớn (đó)	la grandaj urboj – những thành phố lớn (đó)
La folio estas flava. – Chiếc lá màu vàng.	La folioj estas flavaj. – Những chiếc lá màu vàng.
mia malnova foto – bức ảnh cũ của tôi	miaj malnovaj fotoj – những bức ảnh cũ của tôi

Đại từ cũng được tính: Ni estas feliĉaj – “Chúng tôi hạnh phúc” – vì ni là số nhiều. Với vi, hãy nghĩ xem bạn đang nói với bao nhiêu người: Vi estas feliĉa (một người), Vi estas feliĉaj (nhiều người).

Màu sắc

Màu sắc là tính từ bình thường, nên cũng hòa hợp với danh từ: ruĝa folio, ruĝaj folioj. Trang màu sắc có thêm nhiều sắc độ khác.

Esperanto	Tiếng Việt	Esperanto	Tiếng Việt
ruĝa	đỏ	bruna	nâu
oranĝa	cam	griza	xám
flava	vàng	nigra	đen
verda	xanh lá cây	blanka	trắng
blua	xanh dương	roza	hồng
viola	tím	ora	vàng kim

Người Việt cần để ý hai cặp màu. “Xanh” trong tiếng Việt có thể là verda (xanh lá cây) hoặc blua (xanh dương, xanh da trời): lá cây là verdaj folioj, bầu trời là blua ĉielo. Còn “vàng” có thể là flava (màu vàng) hoặc ora (màu vàng kim, từ oro “vàng” – kim loại).

Tre “rất” và ne “không”

Tre đứng trước tính từ hoặc trạng từ, giống “rất” trong tiếng Việt: tre bela “rất đẹp”, tre bone “rất tốt”. Ne đứng ngay trước từ bị phủ định, thường là động từ – cũng giống “không” trong tiếng Việt: La ĉielo ne estas blua – “Bầu trời không xanh”. Khi trả lời, ne còn có nghĩa là “không”: Ne, la vetero ne estas bona. Xem câu hỏi và phủ định.

Làm quen với mal-

Tiền tố mal- tạo ra từ có nghĩa hoàn toàn ngược lại. Một gốc từ cộng mal- giúp bạn khỏi phải học thêm một từ thứ hai. Bạn sẽ học thêm nhiều mẹo tạo từ ở Bài 10.

Từ	Từ trái nghĩa với mal-
varma – ấm	malvarma – lạnh
longa – dài	mallonga – ngắn
nova – mới	malnova – cũ
bona – tốt	malbona – tồi, dở
granda – lớn	malgranda – nhỏ

Luyện tập

Góc văn hóa

Màu xanh lá cây là màu của tiếng Esperanto. Lá cờ Esperanto – nền xanh lá cây, góc có một ô vuông trắng mang ngôi sao năm cánh màu xanh lá cây – được thông qua tại Đại hội Esperanto Thế giới đầu tiên ở Boulogne-sur-Mer, Pháp, năm 1905. Theo truyền thống, màu xanh lá cây tượng trưng cho hy vọng, còn năm cánh sao tượng trưng cho năm châu lục. Những người say mê tiếng Esperanto còn được gọi đùa là verduloj – “những người xanh”; đọc thêm về lá cờ và biểu tượng.

Câu hỏi thường gặp

Tính từ đứng trước hay sau danh từ?

Đứng đâu cũng được. Bela tago và tago bela có cùng nghĩa, nhưng đứng trước danh từ thì phổ biến hơn. Đuôi từ cho biết từ nào là danh từ, từ nào là tính từ, nên thứ tự được tự do. Người Việt quen nói “ngày đẹp”, vì thế tago bela không sai – chỉ ít gặp hơn.

Tính từ có luôn hòa hợp với danh từ không?

Có. Tính từ thêm -j khi danh từ ở số nhiều và, như bạn sẽ thấy ở Bài 5, thêm -n khi danh từ có -n. Các từ sở hữu như mia cũng theo quy tắc này.

“Già” (nói về người) là gì trong tiếng Esperanto?

Malnova dùng cho đồ vật: malnova urbo “thành phố cổ”. Với người và động vật, hãy dùng maljuna “già” – trái nghĩa với juna “trẻ”. Tiếng Việt cũng phân biệt “cũ” và “già” như vậy. Malnova amiko là “bạn cũ”, theo nghĩa “người bạn đã quen nhiều năm”.

#Hội thoại

#Từ mới

#Ngữ pháp

#Tính từ tận cùng bằng -a

#Hòa hợp: danh từ số nhiều, tính từ số nhiều

#Màu sắc

#Tre “rất” và ne “không”

#Làm quen với mal-

#Luyện tập

#Góc văn hóa

#Câu hỏi thường gặp

#Tính từ đứng trước hay sau danh từ?

#Tính từ có luôn hòa hợp với danh từ không?

#“Già” (nói về người) là gì trong tiếng Esperanto?

#Nguồn