Khóa học Saluton
Bài 2 tiếng Esperanto: gia đình, danh từ và số nhiều
Một đuôi cho danh từ, một đuôi cho số nhiều, một mạo từ duy nhất – và bạn đã giới thiệu được cả gia đình mình.
Mỗi lần một việc: hội thoại từng câu một, từ mới có âm thanh và hình ảnh, mỗi màn hình một bài tập.
29 từ19 bài tập~17 phút
Trong bài này, bạn học cách danh từ tiếng Esperanto hoạt động. Mọi danh từ đều tận cùng bằng -o, số nhiều thêm -j, và chỉ có một mạo từ, la, dùng cho mọi danh từ. Bạn cũng sẽ nói về gia đình mình với mia “của tôi”, chỉ vào người và vật với jen “đây là”, và kể thêm người khác với kaj “và”, ankaŭ “cũng”.
Hội thoại
Một tuần sau, Ana và Tomo gọi video cho nhau. Ana khoe một bức ảnh gia đình mình.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Ana: Saluton, Tomo! Jen foto de mia familio. | Chào Tomo! Đây là ảnh gia đình tôi. |
| Tomo: Saluton! Ho, granda familio! | Chào Ana! Ồ, gia đình lớn quá! |
| Ana: Jes! Jen miaj gepatroj, Paulo kaj Rita. | Ừ! Đây là bố mẹ tôi, Paulo và Rita. |
| Tomo: Kaj la knabo? | Còn cậu bé này? |
| Ana: La knabo estas mia frato, Pedro. Li estas studento, kiel mi. | Cậu bé là em trai tôi, Pedro. Em ấy là sinh viên, giống tôi. |
| Tomo: Kaj la du knabinoj? | Còn hai cô bé? |
| Ana: Ili estas miaj fratinoj, Bia kaj Lara. Ili estas ĝemeloj. | Đó là hai em gái tôi, Bia và Lara. Hai em ấy là chị em sinh đôi. |
| Tomo: Kaj la kato? | Còn con mèo? |
| Ana: La kato estas Kafo. Ĝi estas la ĉefo de la familio! | Con mèo là Kafo (“Cà Phê”). Nó là sếp của cả nhà! |
| Tomo: Ha ha! Jen ankaŭ mia familio: miaj gepatroj, mia fratino Marta kaj mi. | Ha ha! Còn đây là gia đình tôi: bố mẹ tôi, em gái tôi Marta và tôi. |
| Ana: Kaj la sinjorino? | Còn người phụ nữ này? |
| Tomo: Ŝi estas mia avino, Zofia. Ŝi estas la ĉefo de nia familio! | Đó là bà tôi, Zofia. Bà là sếp của nhà tôi! |
| Ana: Ha ha! Kafo kaj Zofia – du ĉefoj! | Ha ha! Kafo và Zofia – hai vị sếp! |
Từ mới
| Esperanto | Tiếng Việt | Ghi chú |
|---|---|---|
| familio | gia đình | danh từ |
| foto | bức ảnh | danh từ |
| patro | bố, cha | patrino “mẹ” |
| gepatroj | bố mẹ | ge- = cả hai giới |
| frato | anh trai, em trai | fratino “chị gái, em gái” |
| avo | ông | avino “bà”, geavoj “ông bà” |
| knabo | cậu bé, bé trai | knabino “cô bé, bé gái” |
| studento | sinh viên | dùng cho cả nam lẫn nữ |
| ĝemeloj | cặp sinh đôi | số ít ĝemelo |
| kato | con mèo | |
| ĉefo | sếp, người đứng đầu | |
| sinjorino | bà, quý bà | sinjoro “ông, quý ông” |
| la | mạo từ (như “the” trong tiếng Anh) | mạo từ duy nhất |
| jen | đây là, kia là | dùng để chỉ vào người, vật |
| de | của, từ | foto de mia familio |
| mia | của tôi | miaj trước danh từ số nhiều |
| via | của bạn | |
| nia | của chúng tôi, của chúng ta | |
| du | hai | các số ở Bài 8 |
| granda | lớn, to | tính từ (Bài 3) |
| kiel | như, giống như | kiel mi “giống tôi” |
| ho | ồ, ôi | thán từ |
-in- tạo dạng giống cái: sinjoro “ông” → sinjorino “bà”. ge- gộp cả hai giới: gepatroj là “cha mẹ”, tức cả cha lẫn mẹ.
- sinjor·in·obàtrong bài này
- frat·in·ochị gái hoặc em gái
- ge·frat·o·janh chị em
Ngữ pháp
Danh từ tận cùng bằng -o
Mọi danh từ tiếng Esperanto đều tận cùng bằng -o: familio, patro, kato, foto. Nhìn qua là bạn nhận ra danh từ, kể cả khi chưa biết nghĩa của từ. Danh từ không có giống ngữ pháp: la familio và la kato dùng cùng một la. Tiếng Esperanto cũng không có loại từ như “con”, “cái”, “bức”: kato là “con mèo”, foto là “bức ảnh”. Xem thêm trang danh từ và tính từ.
Số nhiều: thêm -j
Thêm -j để đổi danh từ sang số nhiều. Đuôi -oj đọc gần như “ôi” trong tiếng Việt.
| Số ít | Số nhiều | Tiếng Việt |
|---|---|---|
| frato | fratoj | các anh em trai |
| familio | familioj | các gia đình |
| knabino | knabinoj | các cô bé |
| ĉefo | ĉefoj | các vị sếp |
Không có số nhiều bất quy tắc: infano “đứa trẻ” → infanoj “những đứa trẻ”, homo “người” → homoj “những người”.
Tiếng Việt không đổi hình thức của từ ở số nhiều mà thêm “các”, “những” hoặc số đếm: “hai cô bé”. Trong tiếng Esperanto, đuôi -j là bắt buộc, kể cả khi đã có số đếm: du knabinoj “hai cô bé”, không phải du knabino.
Mạo từ duy nhất: la
La tương ứng với “the” trong tiếng Anh và không bao giờ thay đổi: la knabo, la knaboj, la knabino. Tiếng Việt không có mạo từ, nên hãy hiểu la là dấu hiệu “người, vật đã biết, đang được nói đến”, gần giống “này”, “đó” đặt sau danh từ: la kato là “con mèo (đó)”. Khi nói về một người, vật bất kỳ thì không dùng mạo từ: kato là “một con mèo” hoặc đơn giản là “mèo”. Chi tiết ở trang mạo từ.
Dạng giống cái với -in-
Một số từ chỉ người mặc định là nam: các từ chỉ gia đình như patro, frato, avo, cùng knabo “cậu bé” và sinjoro “quý ông”. Hậu tố -in- tạo dạng chỉ nữ: patrino “mẹ”, fratino “chị gái, em gái”. Tiền tố ge- nghĩa là “cả hai giới”: gepatroj “bố mẹ”, gefratoj “anh chị em”. Hầu hết các từ chỉ người khác, như studento và amiko, dùng được cho cả nam lẫn nữ.
Tiếng Việt phân biệt anh với em, chị với em theo tuổi, và ông nội với ông ngoại; tiếng Esperanto thì không. Frato là anh trai hay em trai đều được, fratino là chị gái hay em gái, avo là ông nội hay ông ngoại.
| Nam | Nữ | Cả hai giới |
|---|---|---|
| patro – bố | patrino – mẹ | gepatroj – bố mẹ |
| frato – anh/em trai | fratino – chị/em gái | gefratoj – anh chị em |
| avo – ông | avino – bà | geavoj – ông bà |
| knabo – cậu bé | knabino – cô bé | geknaboj – các bé trai và bé gái |
patrinomẹ
gepatrojbố mẹ
“Của tôi”, “của bạn”, “của chúng tôi”: thêm -a vào đại từ
Từ sở hữu là đại từ cộng với đuôi tính từ -a. Trước danh từ số nhiều, chúng cũng thêm -j như danh từ: mia frato “anh trai tôi”, miaj fratoj “các anh trai tôi”. Hãy để ý thứ tự: tiếng Việt đặt “của tôi” sau danh từ (“gia đình tôi”), còn tiếng Esperanto thường đặt mia trước: mia familio. Xem mọi dạng ở trang đại từ.
| Đại từ | Sở hữu | Ví dụ |
|---|---|---|
| mi | mia – của tôi | mia familio |
| vi | via – của bạn | via frato |
| li | lia – của anh ấy | lia patrino |
| ŝi | ŝia – của cô ấy | ŝiaj gepatroj |
| ĝi | ĝia – của nó | ĝia nomo |
| ni | nia – của chúng tôi | nia avino |
| ili | ilia – của họ | ilia kato |
Jen, kaj, ankaŭ
Jen dùng để chỉ vào người hoặc vật: Jen mia frato – “Đây là anh trai tôi”, Jen la fotoj – “Đây là những bức ảnh”. Kaj nối các từ và các câu: Paulo kaj Rita. Ankaŭ nghĩa là “cũng” và thường đứng ngay trước từ mà nó nói đến: Ankaŭ Marta estas studento – “Marta cũng là sinh viên”. Sau tên riêng hoặc đại từ, bạn cũng sẽ nghe thứ tự ngược lại, với cùng một nghĩa: Marta ankaŭ estas studento.
Luyện tập
Góc văn hóa
Có những gia đình nói tiếng Esperanto ở nhà. Trẻ em lớn lên cùng ngôn ngữ này được gọi là denaskuloj – “người nói từ lúc sinh ra” – và các nhà nghiên cứu ước tính có khoảng 1.000 đến 2.000 người như vậy. Một số là con của những cặp vợ chồng quen nhau qua tiếng Esperanto và không có ngôn ngữ chung nào khác; thường gặp hơn là trường hợp bố mẹ có chung một ngôn ngữ nhưng vẫn chọn nói tiếng Esperanto với con. Đọc thêm về người nói tiếng Esperanto bản ngữ.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng Esperanto có giống ngữ pháp không?
Không. Danh từ không có giống, và la giống nhau với mọi danh từ. Chỉ những từ chỉ người và động vật mới có thể cho biết giới tính, và -in- tạo dạng chỉ nữ.
Tiếng Esperanto có mạo từ không xác định như “a”, “an” trong tiếng Anh không?
Không. Tiếng Esperanto không có mạo từ không xác định, nên giống như trong tiếng Việt, bạn chỉ cần không dùng gì cả: kato là “một con mèo” hoặc “mèo”, còn la kato là “con mèo (đó)”.
Tại sao là miaj gepatroj mà không phải mia gepatroj?
Mia hoạt động như một tính từ, mà tính từ thì thêm -j khi danh từ đi kèm ở số nhiều. Bạn sẽ luyện cách hòa hợp này ở Bài 3.
Nguồn
- Fundamento de Esperanto – ngữ pháp bằng tiếng Anh (quy tắc 1–3)
- PMEG: La – bazaj reguloj (mạo từ)
- PMEG: Nombro – bazaj reguloj (số nhiều)
- PMEG: Seksa signifo de O-vortoj (danh từ chỉ nam, nữ và trung tính)
- PMEG: Posedaj pronomoj (từ sở hữu)
- PMEG: Ankaŭ (vị trí)
- Jouko Lindstedt, “Native Esperanto as a test case for natural language”, SKY Journal of Linguistics 19 (2006)
- Wikipedia: Native Esperanto speakers
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.