Khóa học Saluton
Bài 1 tiếng Esperanto: lời chào và bảng chữ cái
Năm quy tắc phát âm, bảy đại từ và một dạng động từ duy nhất – đủ để chào hỏi và tự giới thiệu.
Mỗi lần một việc: hội thoại từng câu một, từ mới có âm thanh và hình ảnh, mỗi màn hình một bài tập.
52 từ19 bài tập~21 phút
Trong bài đầu tiên này, bạn học cách đọc to tiếng Esperanto, chào hỏi, tạm biệt và tự giới thiệu. Bạn làm quen với các đại từ nhân xưng mi, vi, li, ŝi và động từ estas – “là” – dùng giống hệt nhau cho mọi ngôi. Nếu chưa từng nghe tiếng Esperanto, hãy đọc năm quy tắc phát âm trong phần Ngữ pháp trước, rồi quay lại đoạn hội thoại.
Hội thoại
Ana sống ở São Paulo, Brasil. Tomo sống ở Kraków, Ba Lan. Cả hai vừa tham gia một nhóm trò chuyện tiếng Esperanto trực tuyến do Juma đến từ Kenya điều hành.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Juma: Saluton al ĉiuj! Mi estas Juma. Mi estas el Kenjo. | Xin chào mọi người! Tôi là Juma. Tôi đến từ Kenya. |
| Ana: Saluton, Juma! Mi estas Ana. Mi estas el Brazilo. | Chào Juma! Tôi là Ana. Tôi đến từ Brasil. |
| Tomo: Bonan tagon! Mi estas Tomo. Mi estas el Pollando. | Xin chào! Tôi là Tomo. Tôi đến từ Ba Lan. |
| Juma: Bonvenon, Ana kaj Tomo! Kiel vi fartas? | Chào mừng Ana và Tomo! Hai bạn có khỏe không? |
| Ana: Bone, dankon. Kaj vi? | Khỏe, cảm ơn. Còn bạn? |
| Juma: Tre bone, dankon! | Rất khỏe, cảm ơn! |
| Tomo: Mi fartas bone, sed mi estas iom nervoza. Mi estas komencanto. | Tôi khỏe, nhưng hơi hồi hộp. Tôi là người mới học. |
| Ana: Ankaŭ mi estas komencanto! | Tôi cũng là người mới học! |
| Juma: Ne gravas. Ĉi tie ni ĉiuj estas amikoj. | Không sao đâu. Ở đây chúng ta đều là bạn bè. |
| Tomo: Dankon, Juma. Saluton, Ana! | Cảm ơn Juma. Chào Ana! |
| Ana: Saluton, Tomo! Ĝis lundo? | Chào Tomo! Hẹn gặp lại thứ Hai nhé? |
| Juma: Jes, ĝis lundo! Ĝis revido, amikoj! | Đúng rồi, hẹn gặp lại thứ Hai! Tạm biệt các bạn! |
| Tomo: Ĝis revido! | Tạm biệt! |
Đọc to mỗi câu hai lần. Nhấn vào âm tiết áp chót (thứ hai tính từ cuối): sa-LU-ton, bon-VE-non, ko-men-CAN-to.
Tên riêng thường giữ cách viết và cách đọc gốc: Juma là một cái tên tiếng Swahili, đọc với âm “j” như trong tiếng Anh “jeans” (JU-ma), dù chữ j trong tiếng Esperanto đọc như “y” tiếng Anh.
Từ mới
| Esperanto | Tiếng Việt | Ghi chú |
|---|---|---|
| saluton | xin chào, chào | lời chào dùng được vào mọi lúc trong ngày |
| bonan tagon | xin chào, chúc một ngày tốt lành | trang trọng hơn saluton |
| bonvenon | chào mừng | |
| ĝis revido | tạm biệt | nghĩa đen “cho đến khi gặp lại”; nói ngắn: ĝis! |
| mi | tôi | đại từ |
| vi | bạn, các bạn | một người hoặc nhiều người |
| li | anh ấy, ông ấy | đại từ chỉ nam |
| ŝi | cô ấy, bà ấy | đại từ chỉ nữ |
| ni | chúng tôi, chúng ta | đại từ |
| estas | là | thì hiện tại của esti “là” |
| farti | cảm thấy (trong người), có sức khỏe (thế nào) | Kiel vi fartas? “Bạn có khỏe không?” |
| el | từ, ra khỏi | el Brazilo “từ Brasil” |
| al | đến, tới, gửi | Saluton al ĉiuj! “Xin chào mọi người!” |
| ĉiuj | mọi người, tất cả | ni ĉiuj “tất cả chúng ta” |
| nervoza | hồi hộp, căng thẳng | |
| kaj | và | đọc gần như “cai” |
| sed | nhưng | |
| kiel | thế nào, như thế nào | từ để hỏi (Bài 7) |
| bone | tốt, khỏe | trạng từ |
| tre | rất | |
| iom | một chút, hơi | |
| dankon | cảm ơn | |
| ankaŭ | cũng | ankaŭ mi “tôi cũng vậy” |
| jes | vâng, có, đúng | |
| komencanto | người mới bắt đầu, người mới học | từ komenci “bắt đầu” |
| amiko | bạn, người bạn | số nhiều amikoj (Bài 2) |
| ĉi tie | ở đây | |
| ne gravas | không sao | nghĩa đen “(điều đó) không quan trọng” |
-ant- chỉ người đang làm một việc gì đó: komencanto là “người đang bắt đầu”, tức người mới bắt đầu. Ngay cả tên của ngôn ngữ cũng cấu tạo như vậy: Esperanto nghĩa là “người hy vọng”.
- komenc·ant·ongười mới bắt đầutrong bài này
- vojaĝ·ant·olữ khách
- parol·ant·ongười nói
Ngữ pháp
Phát âm trong năm quy tắc
Tiếng Esperanto đọc sao viết vậy: nắm được năm quy tắc dưới đây là bạn đọc to được mọi từ. Bảng chữ cái đầy đủ có ở trang bảng chữ cái và phát âm.
- Mỗi chữ một âm. Chữ nào cũng được đọc, không có chữ câm.
- Năm nguyên âm đơn. a, e, i, o, u đọc gần như “a, ê, i, ô, u” trong tiếng Việt: gọn, rõ, không biến thành nguyên âm đôi.
- Một số chữ đọc khác tiếng Việt. Hãy học bảng bên dưới.
- Nhấn vào nguyên âm áp chót. SA-lu-ton là sai; hãy đọc sa-LU-ton. Quy tắc này đúng với mọi từ: BO-ne, es-pe-RAN-to, KI-el. Tiếng Esperanto không có thanh điệu: đọc mọi âm tiết đều đều như thanh ngang (không dấu), chỉ âm tiết được nhấn thì đọc mạnh hơn một chút. Lên giọng hay xuống giọng không làm thay đổi nghĩa của từ.
- aj, ej, oj, uj, aŭ, eŭ mỗi tổ hợp là một âm tiết, như các vần “ai, oi, ui” của tiếng Việt. Kaj đọc gần như “cai”, còn ankaŭ là AN-kaŭ.
| Chữ cái | Đọc như | Ví dụ |
|---|---|---|
| c | “ts” trong tiếng Anh “cats” (tiếng Việt không có âm này) | komencanto – “người mới học” |
| ĉ | gần như “ch” trong “chào” | ĉi tie – “ở đây” |
| g | “g” trong tiếng Anh “go” (luôn là âm tắc, cả trước e và i) | gravas – “quan trọng” |
| ĝ | “j” trong tiếng Anh “jeans” | ĝis – “cho đến” |
| ĥ | “kh” trong “khỏe” | ĥoro – “dàn hợp xướng” (chữ hiếm) |
| j | “y” trong tiếng Anh “yes” | jes – “vâng” |
| ĵ | “j” trong tiếng Pháp “journal” | ĵurnalo – “tờ báo” |
| r | “r” rung đầu lưỡi, không đọc như “r” giọng Bắc | revido – “sự gặp lại” |
| s | “x” trong “xin chào” | estas – “là” |
| ŝ | “sh” trong tiếng Anh “she” | ŝi – “cô ấy” |
| ŭ | “w” trong tiếng Anh “cow” (sau a hoặc e) | ankaŭ – “cũng” |
Thêm ba điểm riêng cho người Việt. Chữ d đọc như “đ”, không như “d” tiếng Việt: dankon đọc gần như “đan-côn”. Phụ âm cuối phải đọc rõ, kể cả những âm tiếng Việt không có ở cuối từ: estas, el, ĝis, sed. Hai phụ âm đứng liền nhau thì đọc liền, không chèn nguyên âm vào giữa: tre chỉ có một âm tiết, không phải “tơ-re”, và gravas có hai âm tiết: GRA-vas.
Đại từ nhân xưng
Tiếng Esperanto có bảy đại từ nhân xưng cơ bản (oni “người ta” sẽ học ở Bài 10). Chúng không bao giờ thay đổi theo phép lịch sự: vi là “bạn” khi nói với bạn bè, người lạ hay cả một nhóm. Tiếng Việt chọn cách xưng hô theo tuổi tác và quan hệ (anh, chị, em, cô, chú…); tiếng Esperanto thì không: mi luôn là “tôi”, vi luôn là “bạn”, dù nói với ông bà, thầy cô hay bạn bè. Tiếng Esperanto cũng không phân biệt “chúng tôi” và “chúng ta”: cả hai đều là ni. Xem chương đầy đủ về đại từ.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| mi | tôi |
| vi | bạn (một người hoặc nhiều người) |
| li | anh ấy, ông ấy |
| ŝi | cô ấy, bà ấy |
| ĝi | nó |
| ni | chúng tôi, chúng ta |
| ili | họ |
Một dạng động từ cho mọi ngôi: estas
Động từ “là” là esti. Ở thì hiện tại, nó là estas với mọi ngôi – không phải nhớ nhiều dạng như “am, is, are” của tiếng Anh. Mọi động từ tiếng Esperanto đều như vậy, như bạn sẽ thấy ở Bài 4 và trên trang động từ.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Mi estas Ana. | Tôi là Ana. |
| Vi estas komencanto. | Bạn là người mới học. |
| Li estas el Pollando. | Anh ấy đến từ Ba Lan. |
| Ŝi estas el Brazilo. | Cô ấy đến từ Brasil. |
| Ni estas amikoj. | Chúng tôi là bạn bè. |
| Ili estas el Kenjo. | Họ đến từ Kenya. |
Câu Mi estas el Brazilo nghĩa đen là “Tôi là từ Brasil”, tức “Tôi đến từ Brasil”. Một điểm người Việt hay quên: tiếng Việt nói “Tôi hơi hồi hộp” mà không cần “là”, còn tiếng Esperanto luôn cần động từ: Mi estas iom nervoza.
Giống tiếng Việt, tiếng Esperanto không có từ nào tương ứng với “a” hay “an” của tiếng Anh: Mi estas komencanto nghĩa là “Tôi là người mới học”. Tiếng Esperanto chỉ có một mạo từ, la (như “the” trong tiếng Anh), bạn sẽ gặp ở Bài 2.
Lời chào cho mọi tình huống
| Esperanto | Tiếng Việt | Khi nào |
|---|---|---|
| Saluton! | Xin chào! Chào! | bất cứ lúc nào |
| Bonan matenon! | Chào buổi sáng! | buổi sáng |
| Bonan tagon! | Xin chào! Chúc một ngày tốt lành! | ban ngày, hơi trang trọng |
| Bonan vesperon! | Chào buổi tối! | buổi tối |
| Bonan nokton! | Chúc ngủ ngon! | khi đi ngủ |
| Ĝis revido! / Ĝis! | Tạm biệt! / Chào nhé! | khi chia tay |
| Ĝis lundo! | Hẹn gặp lại thứ Hai! | ĝis + thời điểm |
Đuôi -n ở cuối saluton và bonan tagon không phải để trang trí: cả hai đều là dạng rút gọn của một câu đầy đủ – bonan tagon rút gọn từ “Tôi chúc bạn một ngày tốt lành”, saluton từ “Tôi gửi bạn lời chào”. Bạn sẽ học đuôi này ở Bài 5. Xem thêm các lời chào khác ở trang lời chào trong tiếng Esperanto.
Luyện tập
Góc văn hóa
Tiếng Esperanto có ngày sinh: ngày 26 tháng 7 năm 1887. Hôm đó, bác sĩ nhãn khoa Ludwik Zamenhof cho xuất bản cuốn sách giáo khoa đầu tiên của ngôn ngữ này tại Warszawa, viết bằng tiếng Nga và ký bút danh Doktoro Esperanto – “Bác sĩ Người hy vọng”. Chẳng bao lâu sau, người ta gọi chính ngôn ngữ ấy là Esperanto, theo bút danh này. Đọc lịch sử tiếng Esperanto để biết chuyện gì xảy ra tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Có gõ được ĉ, ĝ và ŝ trên bàn phím thường không?
Được. Cách phổ biến nhất là hệ thống x: gõ cx cho ĉ, gx cho ĝ, sx cho ŝ và ux cho ŭ. Bài tập trong khóa học tự chuyển đổi ngay khi bạn gõ. Trước khi gõ, hãy tắt bộ gõ tiếng Việt (Telex, VNI): với Telex, chữ x thêm dấu ngã và chữ j thêm dấu nặng, nên ux sẽ thành “ũ”, còn kaj có thể thành “kạ”.
Vi là cách nói trang trọng hay thân mật?
Cả hai. Vi là “bạn” khi nói với một người hay nhiều người, với bạn bè hay người lạ. Về lý thuyết còn có một từ thân mật số ít riêng, ci, nhưng hầu như không ai dùng.
“Tên tôi là…” nói thế nào trong tiếng Esperanto?
Cách đơn giản nhất là Mi estas Ana – “Tôi là Ana”. Bạn cũng sẽ nghe Mi nomiĝas Ana – “Tôi tên là Ana” – và Mia nomo estas Ana – “Tên tôi là Ana”.
Nguồn
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.