Khóa học Saluton
Bài 10 tiếng Esperanto: tạo từ, tiền tố và hậu tố
Học một gốc từ và vài phụ tố là vốn từ của bạn nhân lên gấp bội.
Mỗi lần một việc: hội thoại từng câu một, từ mới có âm thanh và hình ảnh, mỗi màn hình một bài tập.
38 từ24 bài tập~21 phút
Trong bài này, bạn học bí quyết giúp vốn từ tiếng Esperanto tăng nhanh: tạo từ bằng cách ghép các phần lại với nhau. Một gốc từ cộng một tiền tố hoặc hậu tố, rồi thêm một đuôi, cho ra một từ mới mà bạn hiểu được không cần từ điển: lern·ej·o “học + nơi + danh từ” = “trường học”. Bạn sẽ học tám phụ tố hữu ích nhất – mal-, -ej-, -ist-, -in-, -et-, -eg-, -ul- và -an- – và thấy một gốc từ phát triển thành cả một họ từ như thế nào.
Hội thoại
Đại hội có một buổi tối trò chơi. Juma, người điều hành nhóm trực tuyến ở Bài 1, dẫn một trò chơi ghép từ.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Juma: Bonvenon al la vortludo! La reguloj estas simplaj: mi diras vorton, kaj vi faras novajn vortojn. | Chào mừng đến với trò chơi từ ngữ! Luật chơi đơn giản: tôi nói một từ, còn các bạn tạo ra từ mới. |
| Juma: La unua vorto: granda. Kio estas la malo? | Từ đầu tiên: granda “lớn”. Từ trái nghĩa là gì? |
| Ana: Malgranda! | Nhỏ! |
| Juma: Ĝuste! Kaj tre, tre granda? | Đúng! Còn rất, rất lớn thì sao? |
| Tomo: Grandega! Kiel la kongresejo! | Khổng lồ! Như hội trường đại hội vậy! |
| Juma: Bonege. Nun: lerni. Kiel ni nomas la lokon, kie oni lernas? | Tuyệt lắm. Bây giờ: lerni “học”. Nơi mà người ta học thì gọi là gì? |
| Keiko: Lernejo! | Trường học! |
| Juma: Kaj la personon, kiu instruas tie? | Còn người dạy ở đó? |
| Ana: Instruisto – aŭ instruistino, se ŝi estas virino. | Giáo viên – hoặc instruistino, nếu đó là phụ nữ. |
| Juma: Perfekte! Kaj ni ĉiuj ĉi tie, ĉe la kongreso? | Hoàn hảo! Còn tất cả chúng ta ở đây, tại đại hội? |
| Tomo: Ni estas kongresanoj! | Chúng ta là những người dự đại hội! |
| Juma: Jes! Lasta vorto: domo. Kaj malgranda domo? | Đúng! Từ cuối cùng: domo “ngôi nhà”. Còn một ngôi nhà nhỏ? |
| Keiko: Dometo! | Ngôi nhà nhỏ xinh! |
| Juma: Kaj persono, kiu estas juna? | Còn một người trẻ tuổi? |
| Ana: Junulo! Kiel ni! | Người trẻ! Như chúng ta! |
| Juma: Ha ha! Gratulon – vi ĉiuj gajnis! | Ha ha! Chúc mừng – tất cả các bạn đều thắng! |
Kie và kiu còn dùng để nối hai phần của câu: la lokon, kie oni lernas – “nơi mà người ta học”; la personon, kiu instruas – “người (mà) dạy ở đó”.
Từ mới
| Esperanto | Tiếng Việt | Ghi chú |
|---|---|---|
| vortludo | trò chơi từ ngữ | vorto “từ” + ludo “trò chơi” |
| regulo | quy tắc, luật | |
| simpla | đơn giản | |
| diri | nói | |
| malo | điều trái ngược | mal- dùng như một từ |
| loko | nơi, chỗ | |
| oni | người ta | kie oni lernas “nơi người ta học” |
| instrui | dạy | lerni “học” |
| persono | người | |
| virino | phụ nữ | viro “đàn ông” |
| domo | ngôi nhà | |
| juna | trẻ | maljuna “già (nói về người)” |
| lasta | cuối cùng | |
| gajni | thắng | |
| gratulon! | chúc mừng! | |
| se | nếu | |
| lernejo | trường học | lern- + -ej- |
| instruisto | giáo viên | instru- + -ist- |
| kongresano | người dự đại hội | kongres- + -an- |
| dometo | ngôi nhà nhỏ | dom- + -et- |
| grandega | khổng lồ | grand- + -eg- |
| junulo | người trẻ | jun- + -ul- |
| malsanulejo | bệnh viện | mal- + san- + -ul- + -ej- |
-an- chỉ thành viên hoặc cư dân: kongresano là người dự đại hội.
- kongres·an·ongười dự đại hộitrong bài này
- urb·an·ongười thành thị
- sam·ide·an·ongười cùng chí hướng – cách những người nói Esperanto gọi nhau
Ngữ pháp
Cách tạo từ
Một từ tiếng Esperanto gồm gốc từ, các phụ tố (nếu có) và đuôi. Đuôi cho biết từ loại – -o danh từ, -a tính từ, -e trạng từ, -i động từ – còn phụ tố thêm nghĩa. Fundamento (quy tắc 11) nói rằng từ mới được tạo bằng cách ghép các phần có sẵn. Đọc thêm ở trang tạo từ.
Người Việt vốn quen ghép từ: “người” + “bệnh” thành “người bệnh”, “nơi” + “ở” thành “nơi ở”. Tiếng Esperanto cũng làm như vậy, chỉ khác là các phần được viết liền thành một từ: malsanulo “người bệnh” = mal- “ngược lại” + san “khỏe” + -ul- “người” + -o.
lernejotrường học
kongresanongười dự đại hội
malsanulejobệnh viện
Tám phụ tố để bắt đầu
Tiếng Esperanto có 10 tiền tố và 31 hậu tố chính thức. Tám phụ tố này đã có mặt trong rất nhiều từ hằng ngày. Xem danh sách đầy đủ các tiền tố và hậu tố.
| Phụ tố | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| mal- | nghĩa trái ngược | granda → malgranda “nhỏ”; fermi “đóng” → malfermi “mở” |
| -ej- | nơi để làm gì | lerni → lernejo “trường học”; kafo → kafejo “quán cà phê” |
| -ist- | nghề nghiệp, chuyên gia | instrui → instruisto “giáo viên”; programo → programisto “lập trình viên” |
| -in- | giống cái, nữ | amiko → amikino “bạn (nữ)”; instruisto → instruistino “nữ giáo viên” |
| -et- | nhỏ, nhẹ hơn | domo → dometo “ngôi nhà nhỏ”; ridi “cười” → rideti “mỉm cười” |
| -eg- | to, mạnh hơn | granda → grandega “khổng lồ”; pluvo “mưa” → pluvego “mưa như trút” |
| -ul- | người có đặc điểm đó | juna → junulo “người trẻ”; riĉa “giàu” → riĉulo “người giàu” |
| -an- | thành viên, cư dân | kongreso → kongresano “người dự đại hội”; urbo → urbano “dân thành phố” |
Đổi đuôi, đổi từ loại
Cùng một gốc từ có thể thành danh từ, tính từ, trạng từ hay động từ chỉ bằng cách đổi đuôi.
| Đuôi | Từ | Nghĩa |
|---|---|---|
| -o (danh từ) | kanto | bài hát |
| -i (động từ) | kanti | hát |
| -a (tính từ) | kanta | (thuộc) ca hát |
| -e (trạng từ) | kante | bằng tiếng hát, vừa hát |
Một gốc từ, cả một họ từ
Học gốc san- “khỏe” là bạn đã hiểu cả một họ từ. Từ điển tiếng Esperanto của chúng tôi cho thấy cấu tạo và họ từ của mỗi mục từ.
| Từ | Nghĩa |
|---|---|
| sana | khỏe mạnh |
| sano | sức khỏe |
| malsana | ốm, bệnh |
| malsano | bệnh tật |
| malsanulo | người bệnh, bệnh nhân |
| malsanulejo | bệnh viện |
| saniĝi | khỏi bệnh |
Hậu tố -iĝ- trong saniĝi nghĩa là “trở nên”: saniĝi là “trở nên khỏe, khỏi bệnh”. Gắn vào một động từ có tân ngữ, nó biến tân ngữ ấy thành chủ ngữ: Juma komencas la ludon “Juma bắt đầu trò chơi” → La ludo komenciĝas “Trò chơi bắt đầu”. Tiếng Việt dùng cùng một động từ “bắt đầu” cho cả hai câu, còn tiếng Esperanto phân biệt komenci và komenciĝi. Bạn đã gặp hậu tố này trong renkontiĝi, nomiĝi, komenciĝi và turniĝi.
Phụ tố có thể đứng riêng
Vì phụ tố cũng là gốc từ, chúng có thể nhận đuôi và trở thành từ: malo “điều trái ngược”, ejo “nơi chốn”, eta “bé xíu”, ega “khổng lồ”, ino “con cái, người nữ”. Trạng từ ege “cực kỳ” đặc biệt thông dụng: ege bona – “cực kỳ tốt”.
Luyện tập
Góc văn hóa
Tiếng Esperanto có văn học riêng, được sáng tác và dịch từ năm 1887. Các nhà văn như Kálmán Kalocsay, Julio Baghy và nhà thơ người Scotland William Auld đã viết thơ và tiểu thuyết nguyên tác, và Auld đã dịch “Chúa tể những chiếc nhẫn” (1995–97). Chưa ai đếm hết sách tiếng Esperanto; một bản tổng quan ước tính có khoảng 10.000 đầu sách tính đến khoảng năm 2000. Hãy khám phá văn học tiếng Esperanto.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng Esperanto có bao nhiêu phụ tố?
Có 10 tiền tố và 31 hậu tố chính thức, cộng thêm sáu hậu tố dùng cho phân từ. Bạn không cần học hết cùng lúc; tám phụ tố trong bài này đã bao quát một phần lớn lời nói hằng ngày.
Tôi có thể tự tạo từ mới không?
Có, trong giới hạn nhất định. Nếu cách ghép rõ nghĩa và chưa có từ thông dụng nào khác, người nghe sẽ hiểu. Nếu đã có một từ quen thuộc thì hãy dùng nó: ai cũng hiểu malsanulejo “bệnh viện” (cũng có từ hospitalo).
Từ thông thường để nói “tồi, dở” có thật là malbona không?
Đúng vậy. Malbona “tồi, dở” là từ chuẩn, cũng như malgranda “nhỏ”. Lúc đầu người học đôi khi thấy các từ với mal- hơi lạ, nhưng người nói nào cũng dùng chúng.
Nguồn
- Fundamento de Esperanto – ngữ pháp bằng tiếng Anh (quy tắc 11, từ ghép)
- PMEG: Vortfarado – principoj (nguyên tắc tạo từ)
- PMEG: Prefiksoj (danh sách mười tiền tố)
- PMEG: Sufiksoj (danh sách 31 hậu tố)
- PMEG: MAL
- Universala Vortaro (Fundamento, 1905)
- Wikipedia: William Auld
- Wikipedia: Translations of The Lord of the Rings
- EBSCO Research Starters: Esperanto
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.