Bài 11 tiếng Esperanto: đề nghị, mệnh lệnh và điều kiện

Q: Bonvolu và mi petas khác nhau thế nào?

Cả hai đều nghĩa là “làm ơn, vui lòng”. Bonvolu đứng trước và đi với động từ nguyên mẫu: Bonvolu atendi. Mi petas được thêm vào một lời đề nghị hoặc một câu mệnh lệnh: Atendu, mi petas.

Q: “Chúng ta hãy…” nói thế nào trong tiếng Esperanto?

Dùng ni và đuôi -u: Ni iru! – “Chúng ta đi thôi!”, Ni manĝu! – “Chúng ta ăn thôi!”. Dạng này cũng dùng để hỏi ý kiến: Kion ni faru? – “Chúng ta làm gì bây giờ?”.

Q: Tôi có cần học hết 45 từ tương liên ngay bây giờ không?

Không. Hãy bắt đầu với hàng ki- và những từ thông dụng nhất: tio, ĉio, nenio, ĉiu, neniu, tie, ĉiam, neniam, iom. Nhờ quy luật của bảng, bạn sẽ tự suy ra các từ khác khi gặp chúng.

Trong bài này, bạn học cách nhờ vả một cách lịch sự. Đuôi -u tạo câu mệnh lệnh và lời mong muốn – Venu! “Đến đây!”, Ni iru! “Chúng ta đi thôi!” – còn bonvolu cộng động từ nguyên mẫu nghĩa là “xin vui lòng…”. Đuôi -us tạo thức điều kiện: Mi ŝatus kafon “Tôi muốn một ly cà phê”, Se mi povus, mi restus “Nếu có thể, tôi sẽ ở lại”. Cuối cùng, bạn sẽ thấy toàn bộ bảng từ tương liên, 45 từ được tạo từ ki-, ti-, i-, ĉi- và neni-.

Hội thoại

Buổi tối cuối cùng của đại hội. Ana, Tomo và Keiko ăn tối trong một nhà hàng nhỏ.

Esperanto	Tiếng Việt
Kelnero: Bonan vesperon! Bonvolu sidiĝi. Kion vi deziras?	Chào buổi tối! Xin mời quý khách ngồi. Quý khách dùng gì ạ?
Ana: Bonvolu doni al ni la menuon.	Vui lòng đưa thực đơn cho chúng tôi.
Kelnero: Jen ĝi.	Đây ạ.
Tomo: Mi ŝatus la legoman supon, mi petas.	Tôi muốn dùng súp rau ạ.
Keiko: Kaj por mi la fiŝon kun rizo.	Còn tôi lấy cá với cơm.
Ana: Ĉu vi povus rekomendi ion bongustan?	Anh có thể gợi ý món gì ngon không?
Kelnero: Provu la lokan specialaĵon! Ĝi estas tre bongusta.	Quý khách hãy thử món đặc sản địa phương! Món đó rất ngon.
Ana: Bone, mi prenos ĝin. Kaj kafon, mi petas!	Được, tôi sẽ lấy món đó. Và cho tôi một ly cà phê nhé!
Tomo: Kompreneble. Ana sen kafo ne estus Ana!	Tất nhiên rồi. Ana mà không có cà phê thì đâu còn là Ana!
Ana: Ha ha. Morgaŭ ni ĉiuj iros hejmen… Se mi povus, mi restus ĉi tie ankoraŭ unu semajnon.	Ha ha. Ngày mai tất cả chúng ta sẽ về nhà… Nếu có thể, tôi sẽ ở lại đây thêm một tuần nữa.
Keiko: Ankaŭ mi. Sed ni revidiĝos, ĉu ne?	Tôi cũng vậy. Nhưng chúng ta sẽ gặp lại nhau, phải không?
Tomo: Certe! Ni faru planon: venontjare ni ĉiuj venu al la sekva kongreso!	Chắc chắn rồi! Chúng ta lập kế hoạch đi: sang năm tất cả cùng đến đại hội tiếp theo nhé!
Ana: Jes! Kaj ĉiu, kiu ne venos, pagos la vespermanĝon!	Ừ! Ai không đến thì phải trả tiền bữa tối!
Keiko: Interkonsentite!	Nhất trí!
Tomo: Sinjoro, bonvolu alporti la kalkulon… Ne, atendu – unue la deserton!	Anh ơi, vui lòng mang hóa đơn… À không, khoan đã – món tráng miệng trước!

Từ mới

Esperanto	Tiếng Việt	Ghi chú
bonvolu	xin vui lòng, xin mời	+ động từ nguyên mẫu: bonvolu sidiĝi
mi petas	làm ơn (nghĩa đen: “tôi xin”)	đặt ở cuối lời đề nghị
sidiĝi	ngồi xuống	sidi “đang ngồi”
deziri	mong muốn, muốn	Kion vi deziras? “Bạn muốn dùng gì?”
doni	cho, đưa	doni al ni “đưa cho chúng tôi”
rekomendi	gợi ý, giới thiệu
provi	thử
resti	ở lại
alporti	mang đến	al + porti “mang, xách”
atendi	chờ, đợi
revidiĝi	gặp lại nhau	ĝis revido
kelnero	người phục vụ (nhà hàng)
menuo	thực đơn
legomo	rau	legoma supo “súp rau”
fiŝo	cá
specialaĵo	món đặc sản
kalkulo	hóa đơn	cũng có nghĩa “phép tính”
deserto	món tráng miệng
plano	kế hoạch
loka	(thuộc) địa phương	từ loko “nơi”
sekva	tiếp theo
venontjare	năm sau, sang năm
certe	chắc chắn
interkonsentite!	nhất trí!, đồng ý!
io	cái gì đó	ion bongustan “món gì đó ngon”
helpi	giúp	Ĉu vi povus helpi min?

Thành phần từ của bài

re-lại, trở lại

re- nghĩa là “lại” hoặc “trở lại”: revidiĝi là “gặp lại nhau”, từ đó có lời chào tạm biệt Ĝis revido! “Hẹn gặp lại!”.

re·vid·iĝ·igặp lại nhautrong bài này
re·leg·iđọc lại
re·far·ilàm lại

Ngữ pháp

Thức mệnh lệnh: -u

Đuôi -u diễn tả mệnh lệnh, lời đề nghị hay mong muốn – những điều tiếng Việt nói bằng “hãy”, “đi”, “thôi”, “nhé”. Khi bỏ vi, đó là mệnh lệnh trực tiếp: Venu! “Đến đây!”, Atendu! “Đợi đã!”. Với ni, nó nghĩa là “chúng ta hãy…”: Ni iru! “Chúng ta đi thôi!”. Với li, ŝi hoặc ili, nó nghĩa là “hãy để anh ấy / cô ấy / họ…”. Trang động từ trình bày cả sáu đuôi động từ.

Esperanto	Tiếng Việt
Provu la specialaĵon!	Hãy thử món đặc sản!
Ni faru planon!	Chúng ta lập kế hoạch đi!
Li venu morgaŭ.	Hãy để anh ấy đến vào ngày mai.
Ne timu!	Đừng sợ!

Dạng -u cũng đứng sau ke khi đi sau những động từ chỉ mong muốn hay yêu cầu: Mi volas, ke vi venu – “Tôi muốn bạn đến”.

Đề nghị lịch sự

Một câu mệnh lệnh trần trụi có thể nghe cộc lốc. Tiếng Esperanto có ba cách dễ dàng để làm nó mềm đi.

Cách	Ví dụ	Tiếng Việt
bonvolu + động từ nguyên mẫu	Bonvolu sidiĝi.	Xin mời ngồi.
mệnh lệnh + mi petas	Donu al mi akvon, mi petas.	Làm ơn cho tôi xin nước.
Ĉu vi povus…?	Ĉu vi povus helpi min?	Bạn có thể giúp tôi được không?

Bonvolu là dạng -u của bonvoli “vui lòng, có nhã ý”, từ bona “tốt” + voli “muốn” – rất gần với “vui lòng” trong tiếng Việt. Đáp lại Dankon! bằng Ne dankinde! – “Không có gì!”. Xem thêm các câu nói thường ngày ở trang câu nói cơ bản.

Thức điều kiện: -us

Đuôi -us diễn tả điều tưởng tượng hoặc không có thật. Đó cũng là cách lịch sự để nói điều mình muốn: Mi ŝatus “Tôi muốn…” (lịch sự hơn Mi volas). Khi câu “nếu” nói về điều tưởng tượng, cả hai động từ đều có -us. Với khả năng có thật, hãy dùng các thì bình thường: Se pluvos, mi restos hejme – “Nếu trời mưa, tôi sẽ ở nhà”.

Tiếng Việt thường dùng cùng một khuôn “nếu… thì… sẽ” cho cả hai trường hợp (đôi khi thêm “giá mà”, “giá như” để nhấn mạnh điều không có thật), còn tiếng Esperanto luôn phân biệt rõ: -os cho điều có thể xảy ra thật, -us cho điều chỉ là tưởng tượng.

Esperanto	Tiếng Việt
Mi ŝatus kafon.	Tôi muốn một ly cà phê.
Ana sen kafo ne estus Ana.	Ana mà không có cà phê thì đâu còn là Ana.
Se mi povus, mi restus.	Nếu có thể, tôi sẽ ở lại.
Se mi havus tempon, mi lernus la japanan.	Nếu có thời gian, tôi sẽ học tiếng Nhật.

Cả sáu đuôi động từ

Giờ bạn đã biết mọi đuôi động từ của tiếng Esperanto. Mỗi đuôi hoạt động giống nhau với mọi động từ và mọi ngôi.

Đuôi	Tên	esti	paroli
-i	nguyên mẫu	esti – là	paroli – nói
-as	hiện tại	estas – là	parolas – (đang) nói
-is	quá khứ	estis – đã là	parolis – đã nói
-os	tương lai	estos – sẽ là	parolos – sẽ nói
-us	điều kiện	estus – sẽ là (nếu…)	parolus – sẽ nói (nếu…)
-u	mệnh lệnh	estu – hãy là!	parolu – hãy nói!

Bảng từ tương liên

Ở Bài 7 bạn đã học bảy từ để hỏi bắt đầu bằng ki-. Chúng là một phần của một bảng gồm 45 từ. Mỗi từ ghép một phần đầu (hàng) với một phần cuối (cột), nên bạn có thể tự suy ra bất kỳ từ nào trong bảng. Trang từ tương liên giải thích từng từ kèm ví dụ.

ki- + -u = kiu

	-u ai, cái nào	-o vật	-a loại	-es của ai	-e nơi	-am lúc	-al lý do	-el cách	-om số lượng
ki- hỏi	kiu	kio	kia	kies	kie	kiam	kial	kiel	kiom
ti- đó	tiu	tio	tia	ties	tie	tiam	tial	tiel	tiom
i- nào đó	iu	io	ia	ies	ie	iam	ial	iel	iom
ĉi- mọi	ĉiu	ĉio	ĉia	ĉies	ĉie	ĉiam	ĉial	ĉiel	ĉiom
neni- không	neniu	nenio	nenia	nenies	nenie	neniam	nenial	neniel	neniom

Đọc theo cột dọc: kie “ở đâu”, tie “ở đó”, ie “ở đâu đó”, ĉie “ở khắp nơi”, nenie “không ở đâu cả”. Các từ tận cùng bằng -u và -a nhận -j và -n như tính từ: ĉiuj “mọi người”, kiujn “những cái nào” (tân ngữ). Các từ tận cùng bằng -o chỉ nhận -n: ion bongustan “món gì đó ngon”.

Tiếng Việt có một hệ thống khá giống: “ai” → “ai đó” → “mọi người” → “không ai”, “đâu” → “đâu đó” → “khắp nơi” → “không đâu”. Nhưng tiếng Việt phải thêm từ, còn tiếng Esperanto chỉ cần đổi phần đầu: kiu, iu, ĉiu, neniu.

Ĉi đặt trước hoặc sau một từ ti- làm cho nó chỉ vào vật ở gần, như “này” so với “đó”: tiu “đó, kia”, ĉi tiu “này”; tie “ở đó”, ĉi tie “ở đây”. Đừng nhầm ĉi này với hàng ĉi- (“mọi”): ĉiu nghĩa là “mỗi, mọi người”.

Luyện tập

Luyện tập Bài 11

Đuôi nào tạo câu mệnh lệnh?
-us-u-os
Đáp án
-u
Dịch, dùng bonvolu: “Xin mời ngồi.”
Đáp án
Bonvolu sidiĝi
Mi ŝatus kafon nghĩa là gì?
“Tôi đã thích cà phê.”“Tôi muốn một ly cà phê.”“Tôi thích cà phê.”
Đáp án
“Tôi muốn một ly cà phê.”
Điền resti: Se mi havus tempon, mi ___ ĉi tie.
Đáp án
restus
Dịch: “Chúng ta đi thôi!”
Đáp án
Ni iru
Từ nào nghĩa là “không ai”?
neniunenioneniam
Đáp án
neniu
Từ nào nghĩa là “luôn luôn”?
ĉiamiamtiam
Đáp án
ĉiam
Dịch, dùng thức điều kiện cho lịch sự: “Bạn có thể giúp tôi được không?”
Đáp án
Ĉu vi povus helpi min / Ĉu vi povus min helpi / Ĉu vi povus helpi al mi
Từ nào nghĩa là “ở đâu đó”?
ietieĉie
Đáp án
ie
Dịch: “Đợi đã!”
Đáp án
Atendu

Góc văn hóa

Các sự kiện Esperanto có một quy tắc lịch sự bất thành văn: đừng krokodili – “làm cá sấu” – tức là đừng chuyển sang tiếng mẹ đẻ khi những người khác có thể cùng tham gia bằng tiếng Esperanto. Không ai biết chắc từ này xuất phát từ đâu; Vikipedio kể ra vài giả thuyết, trong đó có một con cá sấu bằng gỗ dùng trong các lớp học của Andreo Cseh. Với các câu hỏi về cách dùng từ đúng, Viện Hàn lâm Esperanto có dịch vụ tư vấn Lingva Konsultejo.

Câu hỏi thường gặp

Bonvolu và mi petas khác nhau thế nào?

Cả hai đều nghĩa là “làm ơn, vui lòng”. Bonvolu đứng trước và đi với động từ nguyên mẫu: Bonvolu atendi. Mi petas được thêm vào một lời đề nghị hoặc một câu mệnh lệnh: Atendu, mi petas.

“Chúng ta hãy…” nói thế nào trong tiếng Esperanto?

Dùng ni và đuôi -u: Ni iru! – “Chúng ta đi thôi!”, Ni manĝu! – “Chúng ta ăn thôi!”. Dạng này cũng dùng để hỏi ý kiến: Kion ni faru? – “Chúng ta làm gì bây giờ?”.

Tôi có cần học hết 45 từ tương liên ngay bây giờ không?

Không. Hãy bắt đầu với hàng ki- và những từ thông dụng nhất: tio, ĉio, nenio, ĉiu, neniu, tie, ĉiam, neniam, iom. Nhờ quy luật của bảng, bạn sẽ tự suy ra các từ khác khi gặp chúng.

#Hội thoại

#Từ mới

#Ngữ pháp

#Thức mệnh lệnh: -u

#Đề nghị lịch sự

#Thức điều kiện: -us

#Cả sáu đuôi động từ

#Bảng từ tương liên

#Luyện tập

#Góc văn hóa

#Câu hỏi thường gặp

#Bonvolu và mi petas khác nhau thế nào?

#“Chúng ta hãy…” nói thế nào trong tiếng Esperanto?

#Tôi có cần học hết 45 từ tương liên ngay bây giờ không?

#Nguồn