Bài 12 tiếng Esperanto: phân từ, bài đọc và bước tiếp theo

Trong bài cuối cùng này, bạn đọc trọn một lá thư bằng tiếng Esperanto – khoảng 200 từ – và kiểm tra xem mình hiểu đến đâu. Bạn cũng làm quen với sáu phân từ, những dạng nằm sau các từ thường ngày như komencanto “người mới học” và venonta “sắp tới, tiếp theo”. Cuối cùng, bạn sẽ biết nên làm gì tiếp theo: tra từ ở đâu, ôn ngữ pháp thế nào và luyện tập với người thật.

Bài đọc

Một tuần sau đại hội, Ana viết thư cho Tomo. Hãy đọc lá thư một lượt mà không xem bản dịch, rồi tra lại những từ bạn chưa biết.

San-Paŭlo, la 6-an de Aŭgusto

Kara Tomo,

Antaŭ unu semajno ni ankoraŭ estis kune ĉe la kongreso, kaj nun mi estas denove en San-Paŭlo. Reveninte hejmen, mi dormis dek du horojn!

Ĉu vi memoras la unuan tagon? Mi estis tre nervoza. Mi pensis: "Mi estas nur komencanto, mi komprenos nenion." Sed post unu horo mi jam babilis kun homoj el dek landoj. Neniu ridis pri miaj eraroj, kaj ĉiuj helpis min.

Mi ŝatis ĉion: la prelegojn, la ekskurson tra la malnova urbo, la koncertojn kaj la longajn vesperojn en la kafejo. Mi ankoraŭ vidas antaŭ mi la dancantajn kongresanojn dum la Internacia Vespero.

Hieraŭ mia frato Pedro demandis min: "Kion vi lernis tie?" Mi respondis: "Mi lernis, ke lingvo ne estas nur gramatiko. Lingvo estas homoj."

Nun mi havas novajn planojn. La romano aĉetita ĉe la libroservo atendas sur mia tablo, kaj mi legos ĝin ĝis la fino de la monato. Mi ankaŭ volas paroli kun vi ĉiusemajne, kiel antaŭe – sed nun pri ĉio, ne nur pri la vetero!

Ne forgesu nian planon por la venonta kongreso! Mi jam ŝparas monon. Bonvolu saluti vian avinon de mi (kaj ŝian fungan supon)!

Kore,
Ana

P.S. Kafo dormas sur la romano. Ŝajne ankaŭ ĝi volas lerni Esperanton.

Bản dịch tiếng Việt

São Paulo, ngày 6 tháng 8

Tomo thân mến,

Mới một tuần trước chúng ta còn ở bên nhau tại đại hội, vậy mà giờ tôi đã lại ở São Paulo. Về đến nhà, tôi ngủ một mạch mười hai tiếng!

Bạn có nhớ ngày đầu tiên không? Tôi đã rất hồi hộp. Tôi nghĩ: “Mình chỉ là người mới học, mình sẽ chẳng hiểu gì đâu.” Thế mà một tiếng sau tôi đã trò chuyện với những người đến từ mười quốc gia. Không ai cười những lỗi sai của tôi, và mọi người đều giúp tôi.

Tôi thích tất cả: các bài giảng, chuyến tham quan khu phố cổ, các buổi hòa nhạc và những buổi tối dài ở quán cà phê. Tôi vẫn như thấy trước mắt những người dự đại hội nhảy múa trong Đêm Quốc tế.

Hôm qua em trai tôi, Pedro, hỏi tôi: “Chị đã học được gì ở đó?” Tôi trả lời: “Chị học được rằng ngôn ngữ không chỉ là ngữ pháp. Ngôn ngữ là con người.”

Giờ tôi có những kế hoạch mới. Cuốn tiểu thuyết mua ở quầy sách đang chờ trên bàn, và tôi sẽ đọc xong nó trước cuối tháng. Tôi cũng muốn trò chuyện với bạn hằng tuần, như trước đây – nhưng giờ thì về mọi thứ, chứ không chỉ về thời tiết!

Đừng quên kế hoạch của chúng ta cho đại hội tới nhé! Tôi đã bắt đầu để dành tiền rồi. Cho tôi gửi lời chào bà của bạn (và món súp nấm của bà)!

Thân mến,
Ana

T.B. Kafo đang ngủ trên cuốn tiểu thuyết. Hình như nó cũng muốn học tiếng Esperanto.

Từ mới

Esperanto	Tiếng Việt	Ghi chú
kara	thân mến	trong thư: Kara Tomo
denove	lại, một lần nữa
antaŭe	trước đây	kiel antaŭe “như trước đây”
reveni	trở về	re- “lại, trở lại” + veni
memori	nhớ
pensi	nghĩ
kompreni	hiểu
legi	đọc	leganto “người đọc”
nenio	không gì cả	từ tương liên (Bài 11)
neniu	không ai
babili	tán gẫu, trò chuyện
lando	đất nước, quốc gia
ridi	cười	ridi pri “cười, chê cười”
eraro	lỗi, sai sót
prelego	bài giảng, bài nói chuyện
ekskurso	chuyến tham quan
danci	nhảy, khiêu vũ	dancanta “đang nhảy”
respondi	trả lời
ke	rằng	Mi lernis, ke… “Tôi học được rằng…”
forgesi	quên
ŝpari	tiết kiệm, để dành (tiền, thời gian)
mono	tiền
ĉiusemajne	hằng tuần	ĉiu + semajno + -e
ŝajne	hình như, có vẻ
kore	thân mến, chân thành	cuối thư; koro “trái tim”

Thành phần từ của bài

-int-đã làm (chủ động, quá khứ)

-int- chỉ người đã làm xong một việc: lerninto là “người đã học xong”. Sau mười hai bài, đó chính là bạn.

gajn·int·ongười chiến thắng
ven·int·ongười đã đến

Ngữ pháp

Sáu phân từ

Phân từ là động từ được dùng như tính từ: “người đang nhảy”, “cuốn sách đã mua”. Tiếng Esperanto có sáu phân từ, được tạo từ ba hậu tố chủ động và ba hậu tố bị động. Các nguyên âm a, i, o tương ứng với các thì -as, -is, -os. Chương đầy đủ ở trang phân từ.

Người Việt có thể nhớ như sau: a ≈ “đang”, i ≈ “đã”, o ≈ “sắp”; -nt- chỉ người, vật làm việc đó, còn -t- chỉ người, vật được làm, giống “được” trong “được đọc”.

	Hiện tại (a)	Quá khứ (i)	Tương lai (o)
Chủ động – làm	leganta – đang đọc	leginta – đã đọc	legonta – sắp đọc
Bị động – được làm	legata – đang được đọc	legita – đã được đọc	legota – sẽ được đọc

iđã hoàn tấtađang diễn raosắp xảy ra

Ví dụ trong thư của Ana:

Esperanto	Tiếng Việt
la dancantaj kongresanoj	những người dự đại hội đang nhảy múa
la romano aĉetita ĉe la libroservo	cuốn tiểu thuyết (đã được) mua ở quầy sách
la venonta kongreso	đại hội sắp tới

Phân từ làm danh từ: -anto, -into, -onto

Với đuôi -o, phân từ chỉ người: komenc·ant·o “người đang bắt đầu, người mới học”, lern·ant·o “người học, học sinh”, parol·ant·o “người nói”. Bạn đã dùng komencanto từ Bài 1. Đừng nhầm -ant- với hậu tố -an- ở Bài 10: kongres·an·o là thành viên của đại hội, chứ không phải người “đang đại hội”.

Phân từ làm trạng từ: -e

Với đuôi -e, phân từ mô tả hoàn cảnh của hành động chính. Reveninte hejmen, mi dormis nghĩa là “Về đến nhà, tôi ngủ”. Ridante, ŝi respondis nghĩa là “Cô ấy vừa cười vừa trả lời”.

Phần còn lại có thể đợi

Phân từ còn kết hợp với esti để tạo các dạng ghép. Bạn sẽ thường gặp dạng bị động như La libro estas legita – “Cuốn sách đã được đọc”; dạng chủ động như Mi estas leginta la libron – “Tôi đã đọc xong cuốn sách” – thì hiếm. Lúc này, các thì đơn -as, -is, -os là đủ cho hầu hết mọi điều bạn muốn nói.

Luyện tập

Góc văn hóa

Tuần của Ana diễn ra đúng theo chương trình quen thuộc của Đại hội Esperanto Thế giới. Đại hội thường kéo dài tám ngày, gồm lễ khai mạc (Inaŭguro), các bài giảng của Đại học Đại hội Quốc tế (Internacia Kongresa Universitato), các buổi hòa nhạc, một đêm văn hóa của nước chủ nhà, một Đêm Quốc tế và một ngày tham quan. Giới trẻ còn có Đại hội Thanh niên Quốc tế riêng, tổ chức lần đầu năm 1938 và nay do tổ chức thanh niên TEJO điều hành. Đại hội Thế giới tiếp theo dự kiến diễn ra tại Melbourne, Úc, từ ngày 3 đến 10 tháng 7 năm 2027 – xem trang Đại hội Esperanto Thế giới.

Bước tiếp theo

Giờ bạn đã nắm được phần cốt lõi của ngữ pháp tiếng Esperanto. Những bước sau sẽ biến nó thành kỹ năng thật sự:

Ôn tập. Quay lại trang tổng quan khóa học và làm lại bài tập của những bài mà bạn làm đúng dưới 80%. Dùng mục ngữ pháp khi có quy tắc nào chưa rõ.
Mở rộng vốn từ. Học 100 từ thông dụng nhất, luyện 1.000 từ thông dụng nhất với thẻ ghi nhớ của chúng tôi, và tra từ mới trong từ điển – nơi cho thấy mỗi từ được ghép như thế nào.
Đọc và nghe mỗi ngày. Chọn một cuốn sách đọc phân cấp, một podcast hoặc một khóa học thứ hai trong danh sách tài liệu miễn phí của chúng tôi.
Trò chuyện với mọi người. Tham gia một nhóm trò chuyện trực tuyến, một câu lạc bộ địa phương hoặc một sự kiện. Hướng dẫn cách học tiếng Esperanto của chúng tôi chỉ cho bạn nơi tìm. Ở Việt Nam có Hội Quốc tế ngữ Việt Nam (VEA), thành lập năm 1956 tại Hà Nội.

Câu hỏi thường gặp

Tôi có cần phân từ để nói tiếng Esperanto không?

Lúc đầu thì không. Các thì đơn đã đủ cho hầu hết mọi việc. Nhưng những từ tạo bằng -ant-, như komencanto và lernanto, là từ vựng hằng ngày, nên nhận ra được chúng sẽ có ích.

Học xong khóa này tôi đạt trình độ nào?

Khóa học được thiết kế để đưa bạn từ con số không lên trình độ A1 của Khung tham chiếu chung châu Âu về ngôn ngữ (CEFR), cộng thêm phần đầu của A2 ở các Bài 10–12. Đọc và trò chuyện thường xuyên sẽ đưa bạn đi xa hơn.

Làm sao luyện nói nếu quanh tôi không ai nói tiếng Esperanto?

Hãy dùng các nhóm trò chuyện trực tuyến, các buổi gặp qua video hoặc ứng dụng kết nối người học. Về sau, một tuần dự sự kiện hoặc ở nhà một chủ nhà của Pasporta Servo sẽ cho bạn nhiều giờ trò chuyện thật.

#Bài đọc

#Từ mới

#Ngữ pháp

#Sáu phân từ

#Phân từ làm danh từ: -anto, -into, -onto

#Phân từ làm trạng từ: -e

#Phần còn lại có thể đợi

#Luyện tập

#Góc văn hóa

#Bước tiếp theo

#Câu hỏi thường gặp

#Tôi có cần phân từ để nói tiếng Esperanto không?

#Học xong khóa này tôi đạt trình độ nào?

#Làm sao luyện nói nếu quanh tôi không ai nói tiếng Esperanto?

#Nguồn