Khóa học Saluton
Bài 7 tiếng Esperanto: câu hỏi với ĉu và từ để hỏi ki-
Một từ tạo ra câu hỏi có/không; bảy từ bắt đầu bằng ki- hỏi được mọi điều còn lại.
Mỗi lần một việc: hội thoại từng câu một, từ mới có âm thanh và hình ảnh, mỗi màn hình một bài tập.
35 từ20 bài tập~19 phút
Trong bài này, bạn học cách đặt câu hỏi. Đặt ĉu trước một câu kể là bạn có câu hỏi có/không – không đổi thứ tự từ, không thêm gì ở cuối câu. Với mọi câu hỏi khác đã có các từ để hỏi, tất cả đều bắt đầu bằng ki-: kio “cái gì”, kiu “ai”, kie “ở đâu”, kiam “khi nào”, kial “tại sao”, kiel “thế nào” và kiom “bao nhiêu”. Bạn cũng sẽ trả lời bằng jes, ne và ĉar “vì”.
Hội thoại
Tháng 7. Tomo đã đến thành phố tổ chức đại hội nhưng không tìm thấy địa điểm. Anh nhìn thấy một người phụ nữ đeo ngôi sao xanh.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Tomo: Pardonu, ĉu vi parolas Esperanton? Mi vidas vian verdan stelon. | Xin lỗi, bạn có nói tiếng Esperanto không? Tôi thấy ngôi sao xanh của bạn. |
| Keiko: Jes, kompreneble! Ĉu vi venas al la kongreso? | Có chứ, tất nhiên! Bạn có đến dự đại hội không? |
| Tomo: Jes. Sed kio estas la adreso de la kongresejo? | Có. Nhưng địa chỉ nơi tổ chức đại hội là gì nhỉ? |
| Keiko: Ne gravas, mi ankaŭ iras tien. Kiel vi nomiĝas? | Không sao, tôi cũng đang đến đó. Bạn tên là gì? |
| Tomo: Mi nomiĝas Tomo. Kaj vi? | Tôi tên là Tomo. Còn bạn? |
| Keiko: Mi estas Keiko, el Japanio. | Tôi là Keiko, đến từ Nhật Bản. |
| Tomo: Kiam vi alvenis? | Bạn đến khi nào? |
| Keiko: Hieraŭ. La flugo estis tre longa! Kaj de kie vi venas? | Hôm qua. Chuyến bay rất dài! Còn bạn từ đâu đến? |
| Tomo: El Pollando. Kiom longe vi lernas Esperanton? | Từ Ba Lan. Bạn học tiếng Esperanto bao lâu rồi? |
| Keiko: De dek jaroj. Kaj vi? | Mười năm rồi. Còn bạn? |
| Tomo: Nur de naŭ monatoj. | Mới chín tháng thôi. |
| Keiko: Vi parolas tre bone! Kial vi lernas ĝin? | Bạn nói giỏi lắm! Tại sao bạn học tiếng này? |
| Tomo: Ĉar mi ŝatas lingvojn… kaj ĉar mia amikino Ana estas ĉi tie. | Vì tôi thích ngoại ngữ… và vì bạn tôi, Ana, đang ở đây. |
| Ana: Tomo! Ĉu vere estas vi? | Tomo! Có thật là bạn không? |
| Tomo: Ana! Finfine! | Ana! Cuối cùng cũng gặp! |
| Keiko: Ho, do ŝi estas la fama Ana! Kiu volas kafon? | Ồ, vậy đây là Ana nổi tiếng! Ai muốn uống cà phê nào? |
Kiom longe vi lernas…? dùng thì hiện tại, vì việc học vẫn đang tiếp diễn. De + một khoảng thời gian nghĩa là “đã được… (và vẫn đang tiếp tục)”: Mi lernas Esperanton de naŭ monatoj – “Tôi học tiếng Esperanto được chín tháng rồi”.
Từ mới
| Esperanto | Tiếng Việt | Ghi chú |
|---|---|---|
| ĉu | (từ để hỏi có/không); liệu, có… hay không | |
| kio | cái gì, gì | kion khi làm tân ngữ |
| kiu | ai; cái nào | kiun khi làm tân ngữ |
| kie | ở đâu | de kie “từ đâu” |
| kiam | khi nào | |
| kial | tại sao | |
| kiel | thế nào | Kiel vi nomiĝas? “Bạn tên là gì?” (nghĩa đen: “Bạn được gọi thế nào?”) |
| kiom | bao nhiêu | kiom longe “bao lâu” |
| ĉar | vì | |
| pardonu | xin lỗi | từ pardoni “tha thứ” |
| paroli | nói | Bài 6; paroli Esperanton |
| lerni | học | học để biết, ví dụ một ngôn ngữ; khác studi “học (ở trường), nghiên cứu” |
| nomiĝi | tên là, được gọi là | Mi nomiĝas Tomo. |
| alveni | đến nơi | al “đến” + veni “đến” |
| stelo | ngôi sao | la verda stelo “ngôi sao xanh” |
| adreso | địa chỉ | |
| kongreso | đại hội | kongresejo “nơi tổ chức đại hội” |
| flugo | chuyến bay | |
| jaro | năm | |
| monato | tháng | |
| lingvo | ngôn ngữ, tiếng | |
| amikino | bạn (nữ) | amiko + -in- |
| fama | nổi tiếng | |
| nur | chỉ | |
| tien | đến đó, tới chỗ đó | Bài 9 |
-iĝ- nghĩa là “trở nên, trở thành”: nomiĝi là “tên là”, nghĩa đen là “được gọi tên”.
- nom·iĝ·itên làtrong bài này
- edz·iĝ·ikết hôn
- ruĝ·iĝ·iđỏ mặt
Ngữ pháp
Câu hỏi có/không với ĉu
Muốn hỏi một câu có/không, hãy đặt ĉu ở đầu câu. Ngoài ra không có gì thay đổi. Quy tắc đầy đủ ở trang câu hỏi và phủ định.
Ĉu gần giống “có… không?” trong tiếng Việt, nhưng chỉ cần một từ, đặt ở đầu câu: Ĉu vi parolas Esperanton? – “Bạn có nói tiếng Esperanto không?”. Không cần thêm “không” ở cuối câu.
| Câu kể | Câu hỏi |
|---|---|
| Vi parolas Esperanton. – Bạn nói tiếng Esperanto. | Ĉu vi parolas Esperanton? – Bạn có nói tiếng Esperanto không? |
| Ana estas ĉi tie. – Ana ở đây. | Ĉu Ana estas ĉi tie? – Ana có ở đây không? |
| Vi alvenis hieraŭ. – Bạn đến hôm qua. | Ĉu vi alvenis hieraŭ? – Có phải bạn đến hôm qua không? |
Trả lời bằng jes hoặc ne, tốt nhất là kèm một câu ngắn: Jes, mi parolas. / Ne, mi ne parolas. Để hỏi xác nhận, thêm ĉu ne? vào cuối câu: Vi venos, ĉu ne? – “Bạn sẽ đến, phải không?”
Bảy từ để hỏi
Tất cả các từ này đều bắt đầu bằng ki-. Chúng thuộc một họ lớn hơn gồm 45 từ, gọi là từ tương liên, mà bạn sẽ thấy trong bảng đầy đủ ở Bài 11.
| Từ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| kio | cái gì | Kio okazis? – Chuyện gì đã xảy ra? |
| kiu | ai; cái nào | Kiu volas kafon? – Ai muốn uống cà phê? |
| kie | ở đâu | Kie estas la kongresejo? – Nơi tổ chức đại hội ở đâu? |
| kiam | khi nào | Kiam vi alvenis? – Bạn đến khi nào? |
| kial | tại sao | Kial vi lernas Esperanton? – Tại sao bạn học tiếng Esperanto? |
| kiel | thế nào | Kiel vi fartas? – Bạn có khỏe không? |
| kiom | bao nhiêu | Kiom kostas la kafo? – Cà phê giá bao nhiêu? |
Hãy để ý vị trí. Trong tiếng Việt, từ để hỏi thường đứng ở chỗ của câu trả lời (“Nơi tổ chức đại hội ở đâu?”, “Bạn tên là gì?”), còn trong tiếng Esperanto, từ để hỏi gần như luôn đứng đầu câu: Kie estas la kongresejo? Tiếng Việt còn phân biệt “Bạn đến khi nào?” (đã đến) với “Khi nào bạn đến?” (sẽ đến) nhờ vị trí của “khi nào”; tiếng Esperanto luôn đặt kiam lên đầu và phân biệt nhờ đuôi động từ: Kiam vi alvenis? – Kiam vi alvenos?
Để hỏi “bao nhiêu” với một danh từ, thêm da: Kiom da lingvoj vi parolas? – “Bạn nói được bao nhiêu thứ tiếng?” Danh từ sau da không bao giờ có -n.
Từ để hỏi có -n
Khi từ để hỏi là tân ngữ, nó thêm -n, giống như danh từ: kio → kion, kiu → kiun. Tiếng Việt phân biệt hai câu cuối trong bảng dưới đây nhờ vị trí của “ai”; tiếng Esperanto phân biệt nhờ -n.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Kion vi trinkas? | Bạn đang uống gì? |
| Kiun vi vidas? | Bạn nhìn thấy ai? |
| Kiu vidas vin? | Ai nhìn thấy bạn? |
Trả lời kial bằng ĉar
Kial? hỏi lý do, còn ĉar đưa ra lý do – y như cặp “Tại sao…? – Vì…” trong tiếng Việt: Kial vi lernas Esperanton? – Ĉar mi ŝatas lingvojn. – “Tại sao bạn học tiếng Esperanto? – Vì tôi thích ngoại ngữ.”
Luyện tập
Góc văn hóa
Không ai biết chính xác có bao nhiêu người nói tiếng Esperanto. Các ước tính nghiêm túc dao động từ khoảng 60.000 (Svend Vendelbo Nielsen, 2017) đến khoảng 2 triệu (các cuộc khảo sát của Sidney Culbert), và đến tháng 3 năm 2020 đã có khoảng 2,8 triệu người bắt đầu học các khóa tiếng Esperanto trên Duolingo. Mẹo của Tomo cũng có lịch sử: ngôi sao xanh đã trở thành dấu hiệu nhận biết giữa những người nói tiếng Esperanto từ đầu những năm 1890. Xem có bao nhiêu người nói tiếng Esperanto.
Câu hỏi thường gặp
Có thể hỏi mà không dùng ĉu không?
Khi nói, chỉ cần lên giọng ở cuối câu là đã thành câu hỏi, như câu Vi kuiras? của Ana ở Bài 4. Khi viết, ĉu làm cho câu hỏi rõ ràng, và đó là cách chuẩn.
Kio và kiu khác nhau thế nào?
Kio hỏi về sự vật nói chung: Kio estas tio? – “Đó là cái gì?”. Kiu hỏi về người, hoặc về một trong nhiều thứ: Kiu libro? – “Cuốn sách nào?”.
Trả lời câu hỏi phủ định thế nào?
Hãy trả lời bằng cả câu. Với câu Ĉu vi ne volas kafon? – “Bạn không muốn uống cà phê à?” – mỗi người hiểu jes và ne theo một cách khác nhau, nên hãy nói Jes, mi volas hoặc Ne, mi ne volas.
Nguồn
- Fundamento de Esperanto – ngữ pháp bằng tiếng Anh
- PMEG: Ĉu-demandoj (câu hỏi có/không)
- PMEG: Respondvortoj (từ để trả lời, câu hỏi phủ định)
- PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj (các từ ki-)
- Libera Folio: “Nova takso: 60.000 parolas Esperanton” (2017)
- Libera Folio: “Kie estas la Duolinganoj?” (2020)
- Wikipedia: Esperanto symbols (ngôi sao xanh)
- Vikipedio: Verda stelo
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.