Khóa học Saluton
Bài 6 tiếng Esperanto: thì quá khứ, tương lai và các ngày
Đổi một nguyên âm là bạn di chuyển trong thời gian: laboris, laboras, laboros.
Mỗi lần một việc: hội thoại từng câu một, từ mới có âm thanh và hình ảnh, mỗi màn hình một bài tập.
53 từ22 bài tập~23 phút
Trong bài này, bạn học cách nói về quá khứ và tương lai. Tiếng Esperanto có ba đuôi chỉ thì – -is cho quá khứ, -as cho hiện tại và -os cho tương lai – và chúng hoạt động giống nhau với mọi động từ. Bạn cũng học các ngày trong tuần, những từ như hieraŭ “hôm qua” và morgaŭ “ngày mai”, và cách nói “vào thứ Hai”.
Hội thoại
Ana có tin mới. Cô gọi cho Tomo vào một tối thứ Ba.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Ana: Tomo! Mi havas grandan novaĵon! | Tomo ơi! Tôi có tin lớn đây! |
| Tomo: Kio okazis? | Có chuyện gì thế? |
| Ana: Hieraŭ mi aĉetis flugbileton. En Julio mi iros al la Universala Kongreso! | Hôm qua tôi đã mua vé máy bay. Tháng 7 tôi sẽ đi dự Đại hội Esperanto Thế giới! |
| Tomo: Vere? Bonege! | Thật à? Tuyệt quá! |
| Ana: Kaj vi? Vi ankaŭ venos, ĉu ne? | Còn bạn? Bạn cũng sẽ đến, phải không? |
| Tomo: Mi ankoraŭ ne decidis. Mi devos peti feriojn. | Tôi vẫn chưa quyết định. Tôi sẽ phải xin nghỉ phép. |
| Ana: Vi devas veni! Ni finfine renkontiĝos! | Bạn phải đến! Cuối cùng chúng ta sẽ được gặp nhau! |
| Tomo: Vi pravas. Lundon mi parolos kun mia ĉefo. | Bạn nói đúng. Thứ Hai tôi sẽ nói chuyện với sếp. |
| Ana: Bone! Kaj kion vi faris dum la semajnfino? | Tốt! Thế cuối tuần bạn đã làm gì? |
| Tomo: Sabaton mi vizitis mian avinon. Dimanĉon mi dormis la tutan tagon! | Thứ Bảy tôi đến thăm bà. Chủ nhật tôi ngủ cả ngày! |
| Ana: Ha ha! Mi ne dormis multe. Mi kantis kun la koruso en du koncertoj. | Ha ha! Tôi thì ngủ không nhiều. Tôi hát cùng dàn hợp xướng trong hai buổi hòa nhạc. |
| Tomo: Kaj kion vi faros morgaŭ? | Còn ngày mai bạn sẽ làm gì? |
| Ana: Morgaŭ mi havos ekzamenon pri biologio. Hodiaŭ mi devas studi! | Ngày mai tôi sẽ có bài thi sinh học. Hôm nay tôi phải học bài! |
| Tomo: Bonŝancon! Mi skribos al vi lundon, post la renkontiĝo kun la ĉefo. | Chúc may mắn! Thứ Hai tôi sẽ nhắn cho bạn, sau buổi gặp sếp. |
Ĉu ne? ở cuối câu có nghĩa như “phải không?”, “đúng không?”.
Từ mới
| Esperanto | Tiếng Việt | Ghi chú |
|---|---|---|
| hieraŭ | hôm qua | |
| hodiaŭ | hôm nay | |
| morgaŭ | ngày mai | |
| ankoraŭ ne | chưa, vẫn chưa | ankoraŭ “vẫn, còn” |
| finfine | cuối cùng, rốt cuộc | |
| havi | có | |
| aĉeti | mua | |
| iri | đi | |
| okazi | xảy ra | |
| decidi | quyết định | |
| peti | xin, đề nghị | |
| paroli | nói, nói chuyện | |
| viziti | thăm, đến thăm | |
| dormi | ngủ | |
| skribi | viết | |
| renkontiĝi | gặp nhau | renkontiĝo “cuộc gặp, buổi gặp” |
| pravi | đúng, có lý | Vi pravas. “Bạn nói đúng.” |
| novaĵo | tin, tin tức | từ nova “mới” |
| flugbileto | vé máy bay | flugi “bay” + bileto “vé” |
| ferioj | kỳ nghỉ, nghỉ phép | thường dùng số nhiều; ferio “một ngày nghỉ” |
| ekzameno | kỳ thi, bài thi | |
| semajnfino | cuối tuần | semajno “tuần” + fino “cuối, kết thúc” |
| dum | trong lúc, suốt | |
| pri | về | ekzameno pri biologio |
| post | sau | post la renkontiĝo “sau buổi gặp” |
| multe | nhiều | Mi ne dormis multe. |
| tuta | cả, toàn bộ | la tutan tagon “cả ngày” |
| kongreso | đại hội, hội nghị | la Universala Kongreso “Đại hội Esperanto Thế giới” |
| bonŝancon! | chúc may mắn! |
-aĵ- chỉ một vật cụ thể: novaĵo là “thứ gì đó mới”, tức tin tức.
- nov·aĵ·otintrong bài này
- trink·aĵ·ođồ uống
- bel·aĵ·ođiều đẹp đẽ
Ngữ pháp
Ba thì, ba đuôi
Động từ tiếng Esperanto có một đuôi cho mỗi thì, giống nhau với mọi ngôi. Đổi -as thành -is để nói về quá khứ, hoặc thành -os để nói về tương lai. Xem thêm trang động từ.
| Nguyên mẫu | Quá khứ -is | Hiện tại -as | Tương lai -os |
|---|---|---|---|
| esti – là | estis – đã là | estas – là | estos – sẽ là |
| labori – làm việc | laboris – đã làm việc | laboras – (đang) làm việc | laboros – sẽ làm việc |
| iri – đi | iris – đã đi | iras – (đang) đi | iros – sẽ đi |
| havi – có | havis – đã có | havas – có | havos – sẽ có |
Với người Việt: về nghĩa, -is, -as, -os gần với “đã”, “đang”, “sẽ”. Nhưng có hai điểm khác. Thứ nhất, đuôi gắn vào chính động từ, không phải một từ riêng đứng trước. Thứ hai, đuôi là bắt buộc: tiếng Việt có thể nói “Hôm qua tôi mua vé” mà không cần “đã”, còn tiếng Esperanto vẫn phải nói Hieraŭ mi aĉetis.
Dạng -is dùng cho mọi việc đã xảy ra: “tôi đã làm việc”, “lúc đó tôi đang làm việc”, “tôi làm xong rồi”. Mi jam manĝis nghĩa là “Tôi ăn rồi”.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Hieraŭ mi aĉetis flugbileton. | Hôm qua tôi đã mua vé máy bay. |
| Mi ankoraŭ ne decidis. | Tôi vẫn chưa quyết định. |
| En Julio mi iros al la kongreso. | Tháng 7 tôi sẽ đi dự đại hội. |
| Morgaŭ mi havos ekzamenon. | Ngày mai tôi sẽ có bài thi. |
Khi nói về kế hoạch, tiếng Việt có thể bỏ “sẽ” (“Tháng 7 tôi đi dự đại hội”), nhưng tiếng Esperanto thường dùng -os: En Julio mi iros al la kongreso.
Từ chỉ thời gian
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| antaŭhieraŭ | hôm kia |
| hieraŭ | hôm qua |
| hodiaŭ | hôm nay |
| morgaŭ | ngày mai |
| postmorgaŭ | ngày kia |
| nun | bây giờ |
| baldaŭ | sắp, chẳng bao lâu nữa |
| jam | đã, rồi |
| ankoraŭ | vẫn, còn; ankoraŭ ne – chưa |
| poste | sau đó, lát nữa |
Các ngày trong tuần
Tên các ngày là danh từ, viết bằng chữ thường. Tiếng Việt gọi ngày theo số thứ tự (thứ Hai, thứ Ba…), còn tiếng Esperanto có tên riêng cho từng ngày. Trang ngày và tháng có cả tên tháng và cách nói ngày tháng.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| lundo | thứ Hai |
| mardo | thứ Ba |
| merkredo | thứ Tư |
| ĵaŭdo | thứ Năm |
| vendredo | thứ Sáu |
| sabato | thứ Bảy |
| dimanĉo | Chủ nhật |
“Vào thứ Hai” và “thứ Hai hằng tuần”
Để nói “vào thứ Hai” (một ngày thứ Hai cụ thể), dùng -n hoặc en: lundon hoặc en lundo. Trạng từ lunde nghĩa là “vào các ngày thứ Hai” – thứ Hai hằng tuần, hoặc vào một thứ Hai nào đó. Cũng đuôi -n ấy cho biết việc gì kéo dài bao lâu: la tutan tagon “cả ngày”.
| Esperanto | Tiếng Việt |
|---|---|
| Lundon mi parolos kun la ĉefo. | Thứ Hai tôi sẽ nói chuyện với sếp. |
| Sabate mi kantas en koruso. | Thứ Bảy nào tôi cũng hát trong dàn hợp xướng. |
| Mi dormis la tutan tagon. | Tôi đã ngủ cả ngày. |
Luyện tập
Góc văn hóa
Ngày lễ Esperanto được kỷ niệm rộng rãi nhất là Ngày Zamenhof, 15 tháng 12 – sinh nhật của người sáng tạo ra ngôn ngữ này, sinh năm 1859 tại Białystok. Từ những năm 1920, đây cũng là Ngày Sách Esperanto, khi mọi người mua hoặc tặng nhau một cuốn sách bằng tiếng Esperanto. Các câu lạc bộ địa phương gặp nhau để nghe nói chuyện, ăn tối hoặc cắt bánh sinh nhật. Đọc thêm về Ngày Zamenhof.
Câu hỏi thường gặp
“Tôi ăn rồi” nói thế nào trong tiếng Esperanto?
Thường chỉ cần thì quá khứ đơn: Mi jam manĝis – “Tôi ăn rồi”. Có những dạng ghép với phân từ, nhưng hiếm khi cần đến; bạn sẽ gặp qua chúng ở Bài 12.
Tên các ngày trong tuần có viết hoa không?
Không. Tên ngày viết bằng chữ thường: lundo, sabato. Tên tháng theo truyền thống được viết hoa – Julio – và sách ngữ pháp tham khảo PMEG khuyên viết như vậy, dù ngày nay nhiều người viết chữ thường.
“Tuần sau” và “tuần trước” nói thế nào?
La venontan semajnon là “tuần sau”, còn la pasintan semajnon là “tuần trước”. Cả hai đều có -n vì chúng cho biết việc xảy ra khi nào.
Nguồn
- Fundamento de Esperanto – ngữ pháp bằng tiếng Anh (quy tắc 6, động từ)
- PMEG: IS (thì quá khứ)
- PMEG: Venonta tempo – OS-finaĵo (thì tương lai)
- PMEG: N-finaĵo por tempopunkto (lundon)
- PMEG: Bazaj reguloj por E-vortoj (lunde, matene)
- PMEG: Majuskloj ĉe propraj nomoj (tên tháng và ngày trong tuần)
- Wikipedia: Zamenhof Day
Nếu Esperantopedia giúp ích cho bạn, bạn có thể ủng hộ chúng tôi.