Tôn giáo, tín ngưỡng và ngày lễ trong tiếng Esperanto

Tôn giáo trong tiếng Esperanto là religio (re-li-GI-o), niềm tin là kredo, tin là kredi và cầu nguyện là preĝi. Tên tôn giáo thường được tạo bằng -ism- “học thuyết”, còn tên tín đồ bằng -an- “thành viên”: kristanismo, kristano. Các từ này chỉ là tên gọi trung lập, và trang này không đứng về phía có đức tin hay không có đức tin. Cột phát âm tách từ thành các âm tiết; âm tiết mang trọng âm được viết bằng chữ in hoa.

#Niềm tin, đức tin và cầu nguyện

Kredi đi với je khi tin vào một điều gì đó (kredi je Dio “tin vào Thượng đế”) và với ke khi tin rằng điều gì đó là như vậy: Mi kredas, ke vi pravas “Tôi tin rằng bạn đúng”.

#Các tôn giáo và tín đồ

PMEG cho thấy khuôn mẫu: Kristo cho ra kristano (tín đồ) và kristanismo (học thuyết). Với Phật giáo, PMEG ưu tiên budhisto và budhismo, nhưng budhano cũng được dùng; còn ReVo lấy budaismo và budaisto làm mục từ chính. Tính từ có đuôi -a: kristana, islama, juda, hinduisma.

Ghi chú về cách chọn từ:

• Tín đồ Hồi giáo. Dùng islamano. ReVo cho biết nên tránh mahometano (từ của Zamenhof và PIV) trong ngữ cảnh trung lập, vì người Hồi giáo coi đó là xúc phạm.
• Hồi giáo. Khi nói về tôn giáo, dùng islamo; ReVo định nghĩa islamismo là đường lối chính trị nhằm tới một hình thức xã hội Hồi giáo nghiêm ngặt.
• Công giáo. Romkatolika là tính từ chính xác; ReVo lưu ý chữ katolika đứng một mình còn xuất hiện trong tên của những giáo hội khác.
• Do Thái. ReVo định nghĩa judo là người thuộc dân tộc có nguồn gốc từ người Hebrew cổ đại, hoặc người theo tôn giáo của họ. Còn môn võ judo là ĵudo (ĴU-do).

#Nơi thờ tự

PMEG giải thích rằng preĝejo theo truyền thống chủ yếu dùng cho nhà thờ Kitô giáo, nhưng có thể dùng cho bất kỳ tôn giáo nào; muốn nói chính xác thì thêm tính từ: islama preĝejo, hinduisma preĝejo.

#Lễ hội và ngày thiêng

PMEG coi tên các lễ hội là tên riêng: viết hoa, thường không có la (Kristnasko, Pasko). Ngày lễ khác nhau tùy theo lịch, nên bảng chỉ ghi những gì ReVo và Vikipedio nêu. Các lời chúc mừng có ở trang lời chúc và lễ kỷ niệm.

#Con người và vai trò

#Thành phần từ cho các từ về đức tin

Tên các tôn giáo viết thường. Xem hậu tố, tiền tố và tạo từ.

#Câu mẫu

Tân ngữ trực tiếp nhận đuôi -n (festas Kristnaskon), và các cụm chỉ thời gian không có giới từ cũng vậy (ĉiun dimanĉon, ok tagojn): xem đối cách.

#Tiếng Esperanto và tôn giáo

Bản thân tiếng Esperanto không gắn với tôn giáo nào. Từ Tuyên ngôn Boulogne năm 1905, phong trào đã xác định đây là một ngôn ngữ trung lập mà bất kỳ ai cũng có thể dùng cho bất kỳ mục đích nào. Ở Brasil, tín đồ Thông linh học (spiritismo, spi-ri-TIS-mo) đã quảng bá tiếng Esperanto từ khi Liên đoàn Thông linh Brasil mở một khóa học miễn phí vào năm 1912: xem Esperanto và Thông linh học. Triết lý của Zamenhof về sự bình đẳng giữa các dân tộc, homaranismo (ho-ma-ra-NIS-mo), được ông cố ý tách riêng khỏi ngôn ngữ: xem Homaranismo.

#Câu hỏi thường gặp

#Nói “tôn giáo” và “tôi tin” trong tiếng Esperanto thế nào?

Religio và Mi kredas. Thêm je cho điều bạn tin vào (Mi kredas je Dio) hoặc ke cho điều bạn cho là đúng (Mi kredas, ke vi pravas).

#Nói “Tôi là tín đồ Kitô giáo, Hồi giáo, người Do Thái, Phật tử hay người vô thần” trong tiếng Esperanto thế nào?

Mi estas kristano, islamano, judo, budhisto, hinduo hoặc ateisto. Đây là những danh từ thông thường: không dùng mạo từ, không viết hoa. Thêm -in- cho phụ nữ: kristanino, judino.

#Nên nói islamano hay mahometano?

Islamano. ReVo đánh dấu mahometano là dạng nên tránh trong ngữ cảnh trung lập, vì người Hồi giáo thấy nó xúc phạm.

#Khác biệt giữa preĝejo và kirko là gì?

Preĝejo là bất kỳ nơi cầu nguyện nào, dù theo truyền thống thường chỉ nhà thờ Kitô giáo. Kirko chỉ có nghĩa là nhà thờ Kitô giáo và rất hiếm. Với các tôn giáo khác, dùng moskeo, sinagogo hoặc templo.

#Tiếng Esperanto có phải là một tôn giáo hay gắn với tôn giáo nào không?

Không. Đó là một ngôn ngữ trung lập, và phong trào đã khẳng định như vậy từ năm 1905. Tín đồ Thông linh học ở Brasil đã quảng bá tiếng Esperanto, còn homaranismo của Zamenhof là triết lý riêng của ông, không phải một phần của tiếng Esperanto.

#Nguồn

• PMEG: ISM, AN, IST, EJ, UL, Majuskloj kaj minuskloj ĉe propraj nomoj
• ReVo: religio, kredi, kredo, kredanto, fido, Dio, diino, sankta, sanktulo, sanktejo, preĝi, preĝejo, kulto, rito, diservo, Biblio, Korano, Torao
• ReVo: animo, spirito, spiritismo, profeto, anĝelo, miraklo, peko, beno, ĉielo, paradizo, infero, reenkarniĝo, karmo, fasto, pilgrimo, ateisto, ateismo, agnostikulo
• ReVo, tôn giáo: kristanismo, kristano, kristaniĝi, katolika, katoliko, protestanto, luterano, ortodoksa, islamo, islamano, islamismo, mahometano, judismo, judo, judaismo, ĵudo, hinduismo, budaismo, budao, ŝintoismo, daŭismo, konfuceanismo, bahaismo
• ReVo, nơi thờ tự, lễ hội, con người: kirko, katedralo, moskeo, minareto, sinagogo, templo, pagodo, monaĥejo, monaĥo, kapelo, altaro, Kristnasko, Advento, Epifanio, Karesmo, Pasko, Pentekosto, Jomkipuro, Ĥanuko, Ramadano, haĝo, sabato, dimanĉo, pastro, pastoro, episkopo, papo, imamo, muezino, rabeno, lamao, guruo, predikisto, klerikaro, homaranismo
• Vikipedio: Divalo, Pesaĥo, Roŝ Haŝana, Karesmo, Sikismo
• Akademio de Esperanto, Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (ngày 9 tháng 8 năm 1905)