Pháp luật, cảnh sát và tội phạm trong tiếng Esperanto

Trong tiếng Esperanto, “luật” là leĝo khi nói về một đạo luật cụ thể và juro khi nói về pháp luật nói chung. Cảnh sát là polico, tội ác là krimo và kẻ trộm là ŝtelisto. Khoảng 80 từ dưới đây được xếp theo chủ đề, sau đó là các mẫu câu cho du khách bị mất ví. Đây là những từ mang tính trung lập; khi từ điển ReVo đánh dấu một nghĩa là nên tránh, bảng sẽ ghi từ được khuyên dùng. Quốc hội và bầu cử có ở trang chính trị và xã hội. Phần phát âm tách từ thành các âm tiết, âm tiết mang trọng âm được viết bằng chữ in hoa.

#Luật và quy tắc

Leĝo là một đạo luật: ReVo định nghĩa đó là quyết định có tính ràng buộc do cơ quan quyền lực cao nhất của nhà nước ban hành. Juro là toàn bộ hệ thống quy tắc xác định quyền và nghĩa vụ của con người. Hãy so sánh la nova leĝo “đạo luật mới” và Ŝi lernas juron “Cô ấy đang học luật”.

#Tòa án và xét xử

Juĝi là “xét xử” theo nghĩa pháp lý: quyết định theo luật xem ai đó có tội hay không. Juĝejo là “nơi xét xử”. ReVo ghi tribunalo là từ đồng nghĩa và cũng định nghĩa nó là một cơ quan gồm một hoặc nhiều thẩm phán. Kortumo gọi tên nhiều loại tòa, nhất là tòa cấp cao, như trong la Internacia Kortumo “Tòa án Quốc tế”. Cả ba từ đều có nghĩa “tòa án”.

#Cảnh sát và điều tra

Polico là cơ quan quản lý trật tự và an toàn công cộng. Bất kỳ ai làm việc trong đó là policano. ReVo định nghĩa policisto là người như vậy, nhất là người điều tra, canh gác hoặc giúp đỡ dân chúng.

#Tội ác và tội phạm

Theo định nghĩa của ReVo, krimo là hành vi vi phạm nghiêm trọng nhất một quy tắc đạo đức hoặc luật dân sự. Người phạm tội là krimulo. ReVo giải nghĩa delikto là “tội nhẹ”, hành vi bị luật pháp trừng phạt.

#Nhà tù và được thả

Malliberejo là mal·liber·ej·o, “nơi không có tự do”. PMEG coi nó tương đương với prizono, dù ReVo định nghĩa prizono là nhà tù chính thức.

#Tạo thêm từ

PMEG định nghĩa -ist- là người thường xuyên làm một việc gì đó, có thể là chuyên nghiệp; ví dụ của chính PMEG là ŝtelisto, người hay ăn trộm. Với một hành động riêng lẻ, hãy dùng phân từ: la ŝtelinto “người đã ăn trộm”. Tương tự, suspektato “người bị tình nghi” (suspekti + -at-) là cách tạo từ thông thường, không phải một mục từ trong ReVo.

Xem hậu tố, tiền tố, phân từ và tạo từ.

#Khi bị mất đồ

Với “Cứu tôi với!” và “Gọi cảnh sát!”, xem mẫu câu du lịch. Oni nghĩa là “người ta, ai đó, họ” (PMEG), nên Oni ŝtelis mian monujon theo nghĩa đen là “ai đó đã lấy trộm ví của tôi”, cách nói thông thường cho “ví của tôi bị mất cắp” (xem đại từ). Tiền phạt giao thông có ở trang ô tô và lái xe.

Dùng ŝteli cho đồ bị lấy trộm và perdi cho đồ bị mất (Mi perdis mian pasporton).

#Câu trong bản tin

Tân ngữ trực tiếp mang -n: du ŝtelistojn, la aferon. Tên tháng viết hoa, như Novembro.

#Câu hỏi thường gặp

#“Luật” trong tiếng Esperanto là gì?

Leĝo là một đạo luật đã được thông qua; juro là pháp luật nói chung hoặc như một ngành học: Ŝi lernas juron. “Thuộc pháp lý” là jura (liên quan đến luật) hoặc laŭleĝa (phù hợp với luật).

#“Cảnh sát” và “Gọi cảnh sát!” trong tiếng Esperanto là gì?

Polico là cảnh sát (cơ quan), policisto hoặc policano là một cảnh sát viên và policejo là đồn cảnh sát. “Gọi cảnh sát!” là Voku la policon!

#Juĝejo, tribunalo và kortumo khác nhau thế nào?

Cả ba đều có nghĩa “tòa án”. ReVo ghi tribunalo là từ đồng nghĩa của juĝejo; nó còn có nghĩa là một hội đồng thẩm phán. Kortumo gọi tên nhiều loại tòa, nhất là tòa cấp cao.

#“Kẻ trộm”, “kẻ cướp” và “kẻ sát nhân” trong tiếng Esperanto là gì?

Ŝtelisto, rabisto và murdinto. ReVo định nghĩa murdisto là người giết người để lấy tiền; murdinto là bất kỳ ai đã phạm tội giết người.

#“Có tội” và “vô tội” trong tiếng Esperanto là gì?

Kulpa và senkulpa. Tòa án kondamnas (kết án) hoặc senkulpigas (tuyên vô tội), và quyết định của tòa là verdikto.

#Nguồn

• ReVo, luật và tòa án: leĝo, juro, juĝi, tribunalo, kortumo, proceso, advokato, prokuroro, akuzi, atesti, pruvo, defendi, kulpa, verdikto, kondamni, puno, permesi
• ReVo, cảnh sát: polico, detektivo, aresti, enketi, esplori, suspekti, spuro, indico, indikaĵo, plendi
• ReVo, tội ác: krimo, kriminala, delikto, ŝteli, rabi, murdi, mortigi, perforto, ataki, fraŭdo, trompi, kontrabando, viktimo
• ReVo, nhà tù và mẫu câu: malliberejo, prizono, interpretisto, rajti, telefoni, ambasado
• PMEG: IST, UL, EJ, IG, MAL, phân từ, đại từ ngôi thứ ba (oni)